Na Yavu Ni Vakatulewa (Constitution

Me vaka na i vakaro ni Matabose ka vakayacori e na i ka 20 ni siga ni vula ko Sepiteba 1970 e tauyavutaka na Gone Marama Bale na Ranadi e dua na Yavu ni Vakatulewa kei Viti (na Yavu ni Vakatulewa ni 1970);

Ka me vaka na veika e yaco e Viti e na yabaki 1987 ka vakavuna na kena bokoci na Yavu ni Vakatulewa ni 1970;

Ka me vaka sa vakadeitaki me sa Republic ko Viti e na i ka 7 ni siga ni vula ko Okotova, 1987 ka digitaki na i matai ni Peresitedi e na ruku ni tikina e 4 ni Vakaro ni veidigitaki ni Liuliu Vakamatanitu kei na muduki ni Matanitu Vakaivalu e na i ka 5 ni siga ni vula ko Tiseba, 1987, me yacova na gauna e tauyavutaki kina e dua na Palimedi me vaka e virikotori e na dua na Yavu ni Vakatulewa ka sa bera ni ciqomi–

i) sa na tu vua na kaukauwa me digitaka na Paraiminisita e na i Vakaro;

ii) sa na tu vua na kaukauwa me buli lawn me baleta na tiko veilomani, veisaututaki kei na kena cicivaki vakavinaka na matanitu ko Viti, e na Vakaro ka vakayacora na veika oqo e na veivakasalataki ni Paraiminisita kei na Bose Yaco; kei

iii) na vakayacori ni tavi vaka tawake ni veiliutaki e Viti me vaka e sa vakotori vua;

ka vakavo Sara ke vakadeitaki, na tawake ni veiliutaki ko ya e sa na vakayacori me sala vata kei na i vakasala ni Bose Yaco se dua na Minisita ka vakaroti mai na Bose Yaco.

Ka me vaka sa digitaki Ratu Sir Kamisese Kapaiwai Tuimacilai Mara, GCMG, KBE, Kt SJ, na i matai ni Peresitedi ni Republic kei Viti me sa i matai ni Paraiminisita ni Republic kei Viti e na ruku ni Vakaro ni digitaki ni Paraiminisita.

Ka me vaka na veirogorogoci kei na i vakasala ni matai ni Paraiminisita ni Republic kei Viti ka sa digitaki ira na Minisita kei na Vunilawa na Peresitedi, ko ira oqo kei na i matai ni Paraiminisita era sa na lewe ni Bose Yaco ia, na Bose Yaco, na Paraiminisita kei na Peresitedi era na lewe ni Matanitu Tu Vakawawa ni Republic kei Viti;

Ka me vaka nai naki ka vakacolati kina na Matanitu Tu Vakawawa me navuca ka cakacakataka e so na lewa ni bula vakailavo me vakadeitaki kina na lesu ni bula vakailavo ni matanitu ka marautaka tu ni bera na veika e yaco e na 1987, ka vakadeitaka talega e dua na Yavu ni Vakatulewa you ka me maroroya na veika era vakamaregeta na i Taukei, ka me taqomaka talega na dodonu kei na ka era vakamareqeta na kawa tamata tale e so kei Viti;

Ka me vaka na veika a yaco e na 1987 ka vuna na vakabauta raraba ni a sega ni taucoko na Yavu ni Vakatulewa ni 1970 e na taqomaki ni gagadre ni Taukei e Viti, na veika era vakamareqeta, nodra i.valavala vakavanua, i tovo, valavala ni bula kei na sautu vakailavo;

Ka me vaka na kena sagai me duavata na veimatatamata e Viti me baleta na i vakarau ni kena taqomaki na gagadre oqo e kunei ni balavu ka drakidrakita;

Ka me vaka ni gadrevi me suka ko Viti ki na veiliutaki vakapalimedi (Parliamentary Democracy) ka me sala vata kei na dua na Yavu ni Vakatulewa ka taucoko na kena taqomaka na gagadre oqo kei na gagadre ni veimatatamata e Viti;

Ka me vaka ni gadrevi me vakayacori na veivosaki kei ira na lewei Viti me vakadeitaki ni sa rogoci ka vakasamataki na nodra rai kei na lomadra na lewenivanua, vei soqosoqo kei na veimatatamata e Viti;

Ka me vaka e vakarautaka na Matanitu Tu Vakawawa e dua na Yavu Ni Vakatulewa Vakatovotovo ka tabaki ena na vula ko Sepiteba, 1988 ka nodra i volavola tukutuku me rogoci kina na nodra nanuma na lewenivanua ka ni sa i tavi ni Matanitu Tu Vakawawa me vakarautaka e dua na Yavu ni Vakatulewa vou kei Viti ni sa bera ni cava na nona gauna ni veiluitaki;

Ka me vaka sa vakadeitaki na kena veivosakitaki vaka vinaka kei na lewenivanua kei na gagadre e so e Viti e sa tauyavutaka na Matanitu Tu Vakawawa na Komiti ni Veivaqaqai kei na Veivakasalataki ni Yavu Ni Vakatulewa ka sa soli vei iratou na i dusidusi vakacakacaka oqo:-

i) Raica lesu ka vakasama taka talega na Yavu ni Vatulewa Vakaturi ni Bose Yaco se veisotari oqori kei na nodra gagadre na lewe ni Vanua e Viti vakabibi ena kena sa mai laurai na malumalumu ni Yavu ni Vakatulewa ni 1970 ni sa sega ni taucoko kina na maroroi ni nodra dodonu na lewe ni vanua, taqomaki na ka era vakamareqeta na i Taukei ka raici vata kei na veika sa mai yacovi Viti e na gauna oqo.

ii) Vakayaco bose e na veiyasai Viti me baleta na Yavu ni Vakatulewa ka me vaqaqa ka rogoca na veinanuma kei na vei vakasama e so me baleta na Yavu ni Vakatulewa.

iii) Kerea ka rogoca talega na nodra nanuma na lewei Viti e na veitikina kece e tu e na Yavu ni Vakatulewa ka me vakadeitaka na rabailevu ni kena taleitaki na veitikina kece oqori

iv) Tukutuku lesu tale kin a Bose Yaco e na veika kece sara sa tukuni oti e caka vakabibi na rabalevu ni kena taleitaki na veitikina kece sara ena Yavu ni Vakatulewa Vakaturi ka raica na Komiti ka me vakatura tale ga na Komiti na veisau se na i kuri ni veika e so ni na nanuma ni na maucokona se taleitaka vakalevu kina na Yavu ni Vakatulewa Vakaturi.

Ka me vaka e a dabe vaka 32 na Komiti oqo e na 14 na koro lelevu kei na taudaku ni vei koro lelevu. Era mai soli tukutuku e 175 na lewe ni vanua kei na 174 na I waswase lelevu vakapolotiki, vakalotu, vakaisoqosoqo, vakamatatamata ka vaka kina na unioni ni tamata cakacaka. E a 209 taucoko na i tukutuku volai e a tauri mai vei ira e 104 na lewe ni vanua kei na 105 mai na uma tamata vaka polotiki, tamata cakacaka, matabose ni Yasana, veimatalotu kei na vei soqosoqo ka duidui na nodra veiqaravi;

Ka me vaka na nona vakasamataka ka dikeva na Komiti ni Veivaqaqai kei na Veivakasalataki ni Yavu ni Vakatulewa na nanuma kei na vakasama e so ka ciqoma, ka vakarautaka na nona vakatutu e na dua na i vola tukutuku ka tabaki e na i ka 30 ni siga ni Okosita, 1989 ki vua na. Gone Turaga Bale na Peresitedi ni Republic kei Viti;

Ka me vaka ka vakaraitaki e nodratou i vola tukuku na kopniti ni veivaqaqai kei na Veivakasalataki ni Yavu ni Vakatulewa e Viti ka ciqoma na Matanitu Tu Vakawawa ka vaka kinana na Bose Yaco e na i ka 21 kei na i ka 28 ni siga ni vula ko Sepitemba, 1989;

Ka me vaka kina na Yavu ni Vakatulewa vakatovotovo ka okati vata kei na veika e vakadodonutaki ka vakadonuya na Matanitu Tu Vakawawa kei na Bose Yaco ka vakaraitaki e na Bose Levu Vakaturaga me ra vakadikeva ka vakasamataka e na nodra bose ka vakayacori e na i ka 14-16 ni siga ni vula ko Maji 1990 kei na i ka 21-25 ni siga ni vula ko Jiune, 1990;

Ka me vaka e sa ciqoma na Bose Levu Vakaturaga e na nodra dabe e na i ka 21 ki na i ka 25 ni siga ni vula ko Jiune 1990 ka kau cake vua na Matanitu Tu Vakawawa me vakamatanitutaki ka sala vata na vakanananu me baleta –

a] na veika e yaco e na 1987 ka vakaraitaka na kena.gadrevi me okati e na Yavu ni Vakatulewa kei Viti na veimatatamata era tu kina;

b] na kena gadrevi me taqomaki vakatautauvata na veimatatamata ka me rawa kina na tiko veilomani kei na veiyaloni; kei

c] ni vanua ka veisau ka veitosoyaki vakawasoma na lewena e na veisau tale ga na i tovo kei na i vakarau ni nodra rai, ka ra tu e so na gagadre bibi e Viti ka gadrevi kina e so na lawa me baleta vakatabakidua na gagadre bibi e so oqo:

ME VAKA, E NA VUKU NI KAUKAUWA KA UMANI E NA NOQU I TUTU VAKA PERESITEDI NI MATANITU LEWA CECERE KA TU GALALA KO VITI, KEI NA VUKU NI VEIVAKASALATAKI NI PARAIMINISITA KEI NA BOSE YACO NI MATANITU TU VAKAWAWA NI MATANITU KO VITI, AU SA LEWA NA VEIKA OQO:-

Na i Cavuti Vakaleleka

1. Na i Vakaro oqo sa okati me i Vakaro (Vakacaberi) 1990 ni Yavu ni Vakatulewa ni Matanitu Lewa Cecere ka Tu Galala ko Viti.

Vakacaberi ni Yavu ni Vakatulewa ni Matanitu Lewa
Cecere ka Tu Galala ko Viti

2. (1) Sa dua na Yavu ni Vakatulewa kei Viti me vaka ka tabaki e na kena i kuri ni Vakaro oqo.

(2) Sa na cabe na Yavu ni Vakatulewa ka tabaki e na"Tabana ni Vakaro oqo e na i ka 25 ni Jiulai 1990 (na siga lokuci) vakavo ke tukuni tale e dua na ka e na Vakaro oqo.

(3) Ke gadrevi mai muri e na dua na vanua me tabaki na Yavu ni Vakatulewa sa tara vakalawa vua na Dautabaivola ni Matanitu me bokoca na veitiki ni Vakaro oqo ka vakavo na kena i kuri kei na Yavu ni Vakatulewa ka na tu ga na kena kaukauwa ka veitalia na tikina ka sa bokoci.

Tomani tikoga ni Liutaki kei Viti

3. Me na tomani tikoga na liutaki kei Viti sa na vakayagataki na Tikina 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12 kei na 13 ni Vakaro oqo.

4. Veitalia na veika e virikotori e na Tikina 79 ni Yavu ni Vakatulewa kei na Tikina 2(2) ni Vakaro oqo, sa dodonu me soli na i vola vakalawa (writs) ni matai ni veidigidigi raraba ni lewe ni Vale ni Bose Lawa e na loma ni vula tinikawalu mai na siga ka cabe kina na Yavu ni Vakatulewa.

Na i Tutu vaka +Peresitedi

5. (1) Me vaka e virikotori e na Tikina e 4 ni Vakaro ni Veidigitaki ni Liuliu vakamatanitu kei na Bokoci ni Matanitu Vakaivalu e Viti e na tomana na nona i tavi na Peresitedi me yacova ni sa tauyavutaki na Palimedi kei Viti me vaka e virikotori e na Yavu ni Vakatulewa.

(2) E na tomana na Peresitedi na i tavi vaka Tawake ni veiliutaki kei Viti kei na kaukauwa vakalawa ka soli vua e na ruku ni Vakaro ni Veidigitaki ni Liuliu Vakamatanitu kei na Bokoci ni Matanitu Vakaivalu me yacova ni sa tauyavutaki e dua na Palimedi me vaka e virikotori e na Yavu ni Vakatulewa.

Tutu Vaka Paraiminisita kei na Bose Yaco

6. (1) Na Paraiminisita e na digitaki e na ruku ni Vakaro ni Digitaki ni Paraiminisita me na tomana na nona i tavi vaka-Paraiminisita me yacova ni sa tauyavutaki e dua na Palimedi vou kei Viti me vaka e virikotori e na Yavu ni Vakatulewa.

(2) E sa na tu na kaukauwa me veiliutaki na Paraiminisita kei na Bose Yaco e na ruku ni Vakaro ni Digitaki ni Liuliu ni Matanitu kei na bokoci ni Matanitu Vakaivalu me yacova ni sa digitaki e dua na Paraiminisita kei na Bose Yaco me vaka e virikotori e na Yavu ni Vakatulewa

Vakaro 1988 Ni Liuliu Vaka Matanitu
kei na Tawake ni Veiliutaki e Viti

7. Me vaka e virikotori e na tikina 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, kei na 18 ni Vakaro 1988 ni Liuliu ni Matanitu kei na Tawake ni Veiliutaki me tomani ka vakayagataki me yacova ni sa tauyavutaki na Palimedi me sala vata kei na tikina ka virikotori e na Yavu ni Vakatulewa.

Kevaka e dua na tikina ka virikotori e na i Vakaro e veicoqacoqa kei na tikina virikotori oqori e sa na sega ni vakabau.

8. (1) Sa na tekivu vakayagataki na lawa bula kece mai na siga lokuci me vaka e gadrevi e na Yavu ni Vakatulewa ka na okati kina na kena vukici, veisautaki, ka vakaikuritaki vakavo ke gadrevi me ra mua vata kei na Yavu ni Vakatulewa kei na i Vakaro oqo.

(2) Kevaka e dua na ka e okata se vakarautaka na Palimedi, se dua na i tini ni lewa, se dua e ganita e na ruku ni Yavu ni Vakatulewa, ka okati se vakarautaki e na ruku ni, dua na lawa bula (ka okati kina na veisautaki ni dua na lawa ka buli e na ruku ni tikina oqo) sa okati ka vakarautaki ni bera na siga ni veivakadeitaki e na ruku ni veilawa bula tu, na i vakaro se na tiki ni lawa koya e na, mai na siga koya, vakadeitaki kina (okati kina na veisau e so ka ganita me mua,vata kina kei na Decree oqo) me vaka ni a tauyavutaka na Palimedi, se dua tale se dua na i tini ni lewa e na ruku ni Yavu ni Vakatulewa.

(3) E sa na rawa vua na Peresitedi, e na i Vakaro (order) ka tabaki e na i Vola Tukutuku Vakamatanitu (Gazette) me veisautaka e dua na Lawa Bula ka nanuma ni dodonu se ganita me mua vata kei na tikina e sa virikotori e na i Vakaro (Decree) oqo se me rawa ni vakayagataki se me yaga kina na veitikina ko ya.

(4) E dua na i vakaro (order) ka buli e na ruku ni tikina oqo e na rawa ni veisautaka se bokoca na Palimedi se, e na vuku ni dua na lawa bula ka okati kina, dua tale na i tini ni lewa ka tu vua na kaukauwa me veisautaka, bokoca se kauta tani na lawa bula ko ya.

(5) Ka sa vakarautaki oqo, me kua ni vakabekataki kina, vakavo ke virikotori vakamatata se nanumi, e sega ni dua na ka e na i vakaro (Decree) oqo me vakaibalebaletaki me tara na kena vakayagataki tiko ga e dua na lawa ka bula tu.

(6) Na veika e virikotori e na tikina oqo, e na sega ni vakaduiduitaka e dua na kaukauwa vakalawa ka tu e na i vakaro oqo se dua tale na lawa me baleta e dua se e dua ka tu vua na lewa, me vakatulewa me baleta e dua na ka, ka okati kina na kena veisautaki se bokoci e dua na lawa ka.taurivaki tiko e na gauna oqo.

Na Vakailesilesi Vakamatanitu

9. (1) Ko ira kece ka taura se taura vakawawa tu e dua na i tutu vakamatanitu ni sa bera na siga lokuci, era na taura se vakayacora na i tavi vakacakacaka ko ya se na kena i vakatautauvata ka vakadeitaki e na Yavu ni Vakatulewa me vaka ga ni a digitaki me vaka na veika e virikotori e na Yavu ni Vakatulewa ka sa na okati ni sa bubului oti me vaka e gadrevi e na veitiki ni lawa e so.

Ka vakavo ke dodonu me vakalala e dua na nona i tutu vakacakacaka e na ruku ni dua na lawa ni sa cava na nona gauna vakacakacaka se kevaka sa yacova na nona yabaki ni bula e sa dodonu me vakalala kina na nona i tutu me vaka e virikotori e na ruku ni Yavu ni Vakatulewa.

(2) Na veika e virikotori e na Tikina oqo e na galala mai na vei kaukauwa vakalawa ka virikotori e na Yavu ni Vakatulewa e na vukuna e dua se i tini ni lewa ka vakavuna na kena bokoci na i tutu vakacakacaka kei na nona kau tani mai na i tutu ko ya e dua ka taura tu se taura tu vakatawa e dua na i tutu vakacakacaka.

10. Veitalia na veitiki ni lawa ka virikotori e na Wase XI ni Yavu ni Vakatulewa e na tomani tiko na kena vakayagataki na 'Finance Decree 1988' me yacova ni dabe na Palimedi kei Viti me vaka e virikotori e na Yavu ni Vakatulewa.

11. (1) Na veilewai kece ka sa tekivutaki se tu vakawawa e na Mataveilewai Levu, Mataveilewai Torocake se na Mataveilewai Cecere ka yavutaki e na Vakaro ni Gacagaca ni Mataveilewai 1988 (Judicature Decree, 1988) e sa na vakayacori me vaka e gadrevi e na Mataveilewai Levu, Mataveilewai Torocake se Mataveilewai Cecere ka yavutaki e na Yavu ni Vakatulewa.

(2) Ni bera ni vakadeitaki na Yavu ni Vakatulewa, e dua na lewa ka vakatauca na Mataveilewai Levu se Mataveilewai Torocake ka yavutaki e na vakaro ni Gacagaca ni Mataveilewai, 1988, (Judicature Decree 1988), me baleta na kena vakayacori se na kena tarogi lesu, e sa na vakamuri e na siga ko ya kei na veigauna ni oti na siga ko ya me vaka na lewa ni Mataveilewai Levu se Mataveilewai Torocake ka yavutaki e na Yavu ni Vakatulewa.

Turaganilewa kei na Mataveilewai

12. (1) Ni bera ni vakadeitaki na Yavu ni Vakatulewa e dua ka sa digitaki me Turaganilewa ni
Mataveilewai e na Kalasi Dua, Rua se Tolu, (na veitutu ka sa tauyavutaki ka vakadeitaki), e na taura tiko ga na i tutu koya mai na siga ni veivakadeitaki –

a] e na ruku ni veilawa bula e so ka tu na kaukauwa ni vakatulewa kei na kaukauwa vakalawa ka tu vua e dua e digitaki me Turaga-nilewa ni Matai, Karua kei na i Katolu ni Kalasi, se dua na Mataiveilewai vaka ko ya e sa na tu vua na kaukauwa vakalawa kei na kaukauwa ni Vakatulewa ni Turaganilewa Kalasi Dua, Rua kei na Tolu me vaka e virikotori ka yavutaki e cake:

Vakavo ke taura se taura tu vakalawa e dua na i tutu vaka Turaganilewa Levu ni sa bera na tiki ni siga ko ya ka sa na tu vua na kaukauwa vakalawa kei na kaukauwa ni vakatulewa ni Turaganilewa Kalasi Dua me vaka e virikotori e na tikina lailai oqo.

b] na veivanua kece ka tukuni kina e dua ka taura nai tutu ni Turaganilewa kalasi dua, rua se tolu se Mataveilewai kalasi dua, rua se tolu, e na veilawa bula e tu, veigacagaca vakalawa, vola ni lawa se cakacaka vakalawa, ka bula tu se tomani na kena vakayagataki me yacova na siga ni veivakadeitaki, e na vakabalebaletaki ki na Turaganilewa Kalasi Dua, Rua se Tolu me vaka e ganiti.

(2) Na i vakarau vakacakacaka ka vakayagataka tiko mai ni sa bera na siga ni veivakadeitaki e dua ka digitaki me taura na i tutu e na Mataveilewai kalasi dua, rua se tolu e na vakayagataka tiko ko koya e na gauna e taura tiko kina na i tutu vaka Turaganilewa Kalasi Dua, Rua se Tolu ka vakadeitaka oqo na veitikina lalai e cake.

Na Tikina Veisau ni Mataveivaqaqai

13. (1) Ke dua ni sa bera na siga ni veivakadeitaki e taura se taura tu vakawawa e dua na i tutu ka okati e na tikina lailai oqo e na taura se taura tu vakawawa na i tutu vata sa ko ya ka yavutaka e na Yavu ni Vakatulewa me vaka ga e a digitaki kina me vaka e virikotori e na Yavu ni Vakatulewa mai na siga ni veivakadeitaki.

Vakavo ke dua e na ruku ni veilawa e tu sa dodonu me vagalalataka na nona i tutu ni cava na gauna vakacakacaka se ni cava e dua na gauna ka vakaraitaki tu e na nona i vola ni veidigitaki vaka cakacaka e sa na vagalalataka na nona i tutu ni cava na gauna vaka cakacaka se na gauna ka volai e na nona vola ni veidigitaki.

(2) E na rawa vua e dua me taura ka tomana tiko na nona i tutu vakacakacaka e na vuku ni tikina ka cavuti oti, ka na rawa ni digitaki tale e na dua na gauna ki na i tutu ko ya e na ruku ni Yavu ni Vakatulewa, ka veitalia kevaka e dua na ka e tu e na siga ni veivakadeitaki se ni oti ko ya, ka rawa e na ruku ni Yavu ni Vakatulewa me tarova na nona digitaki ki na i tutu ko ya, kevaka e taura tu ko koya na i tutu ko ya e na i ka 5 ni Tiseba, 1987, ka vakakina na veika e tu e na tiki ni siga ko ya.

(3) Na tikina lailai (1) e na tikina oqo e okati kina na i tutu ni lewe ni Matabose ni Mataveilewai kei na veika vakalawa ka yavutaki e na i Vakaro ni 1988 ni Matabose ni Cakacaka kei Viti kei na i tutu ni dua ka lewe ni Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu se Matabose ni Cakacaka Vakaovisa ka yavutaki e na i Vakaro ko ya.

(4) Ke dua, ni sa bera na siga lokuci, sa soli vua e dua na Matabose ka tauyavutaki e na i Vakaro ni 1988 ni Matabose ni Cakacaka kei Viti ka e na ruku ni Vakaro e solia na kaukauwa ni Vakatulewa vua e dua se dua na tabana e sa na vakaibalebaletaki na soli ni kaukauwa ni Vakatulewa vei koya se dua na tabana e na siga ni veivakadeitaki me salavata kei na veika e virikotori tu e na Yavu ni Vakatulewa; kevaka e dua na i tavi e vakayacori tiko se tu me vakayacora e dua na Matabose ni sa bera na siga lokuci e sa na rawa ni tomana na i tavi oqo na Matabose ka tukuni tiko e na Wase IX ni Yavu ni Vakatulewa.

Na bokoci ni so nai vakaro

14. Esa na bokoci nai Vakaro e so ena siga ni Veivakadeitaki:

i] Vakaro ni 1988 ni Tabana ni Mataveilewai;

ii] Vakaro ni 1988 ni Matabose ni cakacaka kei Viti;

iii] Vakaro ni 1988 ni cakacaka Vakamatanitu;

iv] Vakaro ni 1988 ni Taqomaki no dodonu kei na bula sautu ni tamata yadua.

Tabaki e Suva e nai ka 25 ni siga ni vula ko Jiulai, 1990

Peresitedi ni Matanitu Lewa Cecere

ka tu Galala ko Viti

kei na i Liuliu Levu ni Mataivalu

------------------------

NA YAVU NI VAKATULEWA

YAVU NI VAKATULEWA
NA I DUSIDUSI

NA VANUA KEI NA YAVU NI VAKATULEWA

1. Na Matanitu
2. Sa Lawa Cecere na Yavu ni Vakatulewa
3. Bose Levu Vakaturaga

WASE II
NA TAQAMAKI NI NODA DODONU KEI NA GALALA YADUA

4. Noda Dodonu kei na Galala Yadua
5. Na Taqomaki ni Dodonu ni Bula
6. Na Taqomaki ni Dodonu ni Nona Galala e dua na Lewenivanua
7. Na Taqomaki mai na Veivakabobula taki Veivakasaurarataki e na Cakacaka
8. Veitaqomaki mai na i Vakarau ni Veivakalolomataki
9. Na Tataqomaki mai na Kove i Yau
10. Na Taqomaki ni Vale Taukeni Vakaitaukei kei na i Yau e so
11. Na i Wase ni Lawa ka Vakadeitaka na Veitaqomaki ni Lawa
12. Na Taqomaki ni Vakasama
13. Na Taqomaki ni Galala ni Vosa Vakadoudou
14. Na Taqomaki ni Galala ni Soqoni kei na i Soqosoqo
15. Na Taqomaki ni Galala ni Veitosoyaki
16. Na Taqomaki ni Veivakaduiduitaki ni Dui Kaikai
17. Na Taqomaki ni Dua e Tauri Vakavesu e na Lawa ni Tiko Leqa
18. Vakatoroicaketaki ni Bula
19. Na Vakaukauwataki ni Wase ni Lawa ni Veitaqomaki
20. Na i Balebaleni Wase e II kei na Tikina e seqa ni Vauca

WASE III
NODRA GAGADRE BIBI NA I TAUKEI KEI.IRA NA ROTUMA

21. Na Tagomaki kei na Vakamareqeti ni Nodra Gagadre na i Taukei kei ira na Rotuma

22. Ko ira ka ra Lewenivanua tu e na i ka Ono ni Okotova, 1987
23. Na i Vakarau ni Veivakadonui me Lewenivanua e Viti
24. Ko ira era Sucu e Viti ni oti na i ka Ono ni Okotova, 1987
25. Ko ira ena sucu ena taudaku kei viti ni oti na ika Ono Okotova, 1987
26. Lewenivanua Vakamatanitutaki
27. Volai me vakadonui me Lewenivanua e Viti
28. Na Kena Sagai.me Tarovi me Lewenivanua ni Rua na Matanitu
29. Na Kaukauwa ni Palimedi
30. Vakamatatataki na i Balebale ni Vosa e so e na Wase oqo

WASE V
NA PERESITEDI

31. Na Vakaduri ni Tutu Vaka-Peresitedi
32. Nona Matabose na Peresitedi
33. Peresitedi Vakatawa
34. Na Nona Vosa Bubului na Peresitedi
35. Na Vakacegui ni Peresitedi e na nona Cala
36. Na i Vakarau ni Veivaqaqai ni Mataveivaqaqai
37. Na Nona Vakacegui na Peresitedi ni sa Sega ni Vakayacora rawa na nona Cakacaka
38. Na i Kuri ni Veika me Tokona na Tabana oqo

WASE VI
PALIMEDI
TABANA I
LEWE NI PALIMEDI

39. Vakaduri ni Palimedi

TABANA 2
VALE NI BOSS LAWA

40. Lewe ni Vale ni Bose
41. Na i Wiliwili kei na i Vakarau ni Nodra Digitaki na Mata
42. Nona Vakatabui e dua na Mata me Tu e na Veidigidigi
43. Vagalalataki ni Nodra i Dabedabe na Mata
44. Vagalalataki ni Dabedabe e na Vuku ni Totogi Vakaveilewai
45. Sipika kei na i Sosomi ni Sipika
46. Lewai ni Veileti Baleta na Mata Digitaki
47. Matabose me Lewa na i Yalayala ni Wasewase ni Veidigidigi
48. Wasewase ni Veidigidigi
49. Nona Vakatarai kei na nona Vakatabui e dua me volai na Yacana e na i vola ni veidigidigi me dua na Dauveidigitaki
50. Na Dodonu ni Digidigi e na Veidigidigi
51. Matabose ni Veidigidigi
52. Liuliu Levu ni Veidigidigi
53. Na i Tavi ni Matabose ni Veidigidigi kei na Liuliu Levu ni Veidigidigi

54. Lewe ni Seneti
55. Wiliwili ni Lewe ni Seneti kei ira na rawa ni lewena
56. Dede ni Cakacaka Vaka Mata ki na Bose Lawa
57. Vakalalai ni Dabedabe e na Vuku ni Cala Vakalawa
58. Na kena Tawani na i Dabedabe.Lala e na Seneti
59. Na Peresitedi kei na i Vukevuke ni Peresitedi ni Seneti
60. Vakadeitaki ni Vu ni Lewe ni Bose Lawa

TABANA 4
KAUKAUA KEI. NA I VAKARAU.

61. Na Kaukauwa Vakalawa ni Vakatulewa ni Palimedi
62. Vakarau ni Vakayagataki Kaukauwa ni Buli Lawa
63. Lewa ni Veigaravi ni Vale ni Bose e Rua
64. Komiti Tu Vakaikoya ni Palimedi me baleta na i sau kei na Veika Vinaka tale e so
65. Na Bubului ni Yalo Dina
66. Vosa me Vakayagataki e na Bose Lawa
67. Veiliutaki
68. Wiliwili ni Lewe ni Bose
69. Na Digidigi e na Lave Liga
70. Na Dodonu ka tu vua na vu ni Lawa me tiko e na dua vei rau na Valenibose
71. Tikina Vakatabui me,Baleta na ka Vakailavo
72. Na i Yalayala ni Kaukauwa Vaka-Seneti e na Vuku ni Lawa Vakaturi ni Vakayagataki Lavo
73. Na i Yalayala ni Kaukauwa Vaka-Seneti e na vuku ni Lawa vakaturi ni Tukutuku Vakailavo tale e so
74. Na i Yalayala ni Kaukauwa Vakalawa ni "Seneti" e na vuku ni Lawa Vakaturi vakatotolotaki
75. Na i Yalayala ni Kaukauwa Vakalawa ni "Seneti" e na vuku ni Lawa Vakaturi tale e so
76. Na i Tavi ni Sipika
77. Na Veisautaki niYavu ni Vakatulewa
78. Veisautaki ni so na Lawa

TABANA 5
GAUNA NI BOSE, KENA RUBE KEI NA BOKOCI

79. Gauna ni Bose ni Palimedi
80. Na Rube kei na Bokoci ni Palimedi

TABANA 6
NA VAKAILESILESI NI PALIMEDI

81. Na Vunivola Levu ni Bose Lawa kei ira na kena Vakailesilesi

WASE VII
NA TAWAKE NI VEILIUTAKI

82. Na Tawake ni Veiliutaki e Viti
83. Ko ira na Minisita
84. Dede ni Nodra i Tutu Vakaminisita
85. Bose Yaco
86. Soli ni Tavi ni Veiliutaki vei ira na Minisita
87. Na Qaravi ni nona i Tavi na Paraiminisita e na gauna ka Tauvimate kina se Yali
88. Na Qaravi ni nona i Tavi na Peresitedi
89. Me Kila na Peresitedi na Veika e Vakayacori tiko
90. Vukevuke ni Minisita
91. Na Nodra Bubului na Minisita
92. Liutaki ni Veitabacakacaka Vakamatanitu
93. Vunivola ni Bose Yaco
94. Mataivalu ni Republic e Viti
95. Liuliu Levu ni Tabacakacaka ni Ovisa
96. Liuliu ni Tabana ni Veibeitaki
97. Liuliu ni To ni Veisaqa
98. Na Vakaduri ni Tutu e so
99. Kaukauwa ni Veisereki Vakalawa

WASE VIII
NA GACAGACA NI MATAVEILEWAI
TABANA 1
NA. VAKAYAGATAKI NI LAWA

100. Lawa ka Vauca na i Tovo Vakaitaukei kei na Vakatulewa ni Matabose ni Veitarogivanua

101. Tauyavutaki ni Mataveilewai

TABANA 3
NA TABANA NI VEILEWAI

102. Lewe ni Mataveilewai Levu
103. Nodra Digitaki na Turaganilewa ki na Mataveilewai levu
104. Lesilesi Tu Vakawawa
105. Yabaki ni Vakacegu
106. Na Lewe ni Mataveilewai Torocake
107. Ko ira na Lewe ni Mataveilewai Cecere
108. Nona Bubului e dua na Turaganilewa
109. Vakasivoi ni dua na Turaganilewa
110. Kedra i sau na Turaganilewa

TABANA 4
NA KAUKAUWA NI MATAVEILEWAI

111. Kaukaua ni vakatulewa ni Mataveilwai Levu
112. Kaukaua ni Mataveilewai Levu me baleta na Lawa e na gauna oqo
113. Kaukauwa Vakalawa ni Mataveilewai Levu e na veika e baleta na Yavu ni Vakatulewa
114. Mataveilewai Levu kei na Mataveilewai e ra
115. Kerekere ki na Mataveilewai Torocake
116. Na Kaukauwa Vakalawa ni Mataveilewai Torocake me baleta na Lawa ka Taurivaki tiko e na gauna oqo
117. Kerekere ki na Mataveilewai Cecere
118. Na i Cavacava ni Mataveilewai e cake na Mataveilewai Levu
119. Vakarau kei na Valavala ni kena Qaravi na Mateveilewai
120. Na Vakatulewa ni Vakasala ni mataveilewai Cecere
121. Veibeci e na Mataveilewai

TABANA 5
NA MATAVEILEWAI I TAUKEI

122. Na mataveilewai i Taukei

WASE IX
MATABOSE NI CAKACAKA KEI NA CAKACAKA VAKAMATANITU

123. Matabose ni Veika Vakaveilewai kei na Veika Vakalawa
124. Na Nodra digitaki na Vakailesilesi e na Tabana ni Veilewai kei na ka Vakalawa
125. Nodra lesi na Mata ni Matanitu e Viti ki vanua tani kei na nodra lesi e so tale na Vakailesilesi
126. Matabose ni Cakacaka ni Matanitu
127. Nodra Digitaki na Cakacaka Vakamatanitu
128. Matabose ni Tabacakacaka ni Ovisa
129. Digitaki ni Lewe ni Tabacakacaka ni Ovisa
130. Na Vakasivoi ni dua mai na nona i Tutu

WASE IX
MATABOSE NI CAKACAKA KEI NA CAKACAKA VAKAMATANITU

131. Na Balavu ni Nodra Cakacaka na i Liuliu Levu ni Veidigidigi, Liuliu ni Veibeitaki kei na Daunifika Levu ni Matanitu
132. Na lawa ni Peniseni kei na Taqomaki ni Dodonu vaka-Peniseni.
133. Na Kaukauwa ni Matabose me Baleta na Peniseni

134. Na i Tutu ni Ombudsman
135. Na Veivaqaqai ni Ombudsman
136. Na i Vakarau ni Veivaqaqai
137. Na Vakaraitaki ni Tukutuku
138. Na Veika e Vakayacori ni oti: na Veivaqaqai
139. Na Vakayacori ni Tavi ni Ombudsman
140. Na Veika tale e so me vukea na Tikina oqo

141. Na Uma i Lavo Vakadeitaki
142. Tauri Lavo mai na Uma i Lavo Vakadeitaki se Uma i Lavo Raraba
143. Veivakadonui ni Lavo e Vakayagataki
144. Na Veivakadonui Taumada.ni Vakayagataki ni Lavo ni sa bera na Veivakadonui Vakalawa
145. Na Uma i Lavo ni Tataqomaki
146. Na Kedra i sau e so na Cakacaka Vakamatanitu
147. Dinau ni Matanitu
148. Daunifika Levu ni Matanitu

WASE XII
VEIKA TALE E SO

149. Vakavakadewa
150. Na kena Tukuni eke na i Tutu Vakamatanitu
151. Veilesi ki na so na i Tutu me vakayabaki na kena dede
152. Na Kaukauwa ni Veilesi kei na i Lesilesi Vakatawa
153. Veilesi tale kei na Vakavoui ni Lesilesi
154. Vakacegu mai na i Tutu
155. Kere Vakacegu
156. Na i Balebale ni "Taukei", "Rotuma" kei na "Idia"
157. Vakayacori ni Tavi ni Matabose kei na Veivaqaqai
158. Sega ni dua na ka me tarova na Kaukauwa ni Mataveilewai
159. Na Kaukauwa me Veisautaka se bokoca na i Vola Sui Vakalawa
160. Veirogorogoci
161. Dikevi ni Yavu ni Vakatulewa.

WASE XIII
NA KAUKAUWA ME SAQATA VAKATABAKIDUA NA I NAKI CA KEI NA KAUKAUA E NA GAUNA NI TIKO LEQA

162. Na Lawa Vakatabakidua ni Palimedi
163. Kaukauwa ni Gauna ni tiko Leqa

WASE XIV
VEIVAGALALATAKI

164. Vagalalataki ni lewe ni Mataivalu ni Viti (Ka Okati kina na Mataivalu e Wai) na Tabana ni Ovisa kei na Tabana ni Vale ni Veivesu kei na vei Tabana tale e so

WASE XV
MALIWA NI GAUNA NI VEISAU

165. Ko ira ka Vakailesilesi tiko e na gauna oqo
166. Taukeni ni Yau
167. Na Dodonu, na Veika me saumi kei na Veika me Qaravi
168. Na Lawa ka Taurivaki tiko oqo

Kena i Kuri 1
Kena i Kuri 2

YAVU NI VAKATULEWA NI NATANITU LEWA CECERE
KA TU GALALA KO VITI

E NA I ka 10 ni Okotova, 1874, era a vakaraitaka na nodra duavata ko Cakobau na Tui Viti ka Vunivalu kei ira na vei Turaga Bale e na veidinadinati ni Soli kei Viti, ka ra solia kina na vanua ko Viti ki vua na Marama Bale na Ranadi ko Victoria.

E NA vula ko Noveba, 1879 era vakadeitaka talega na nodra tokona na veidinadinati oqo ko ira na Turaga Bale kei Rotuma e na kena soli ko Rotuma kivua na Gone Marama Bale na Ranadi ko Victoria;

ME VAKA NA i vakaro ni Matabose e na i ka 20 ni Sepiteba, 1970 e a vakadeitaka kina na Marama Bale na Ranadi ko Ilisapeci II na Yavu ni Vakatulewa kei Viti. (Yavu ni Vakatulewa ni 1970), me vaka na i vakasala ni Privy Council;

E NA VEIKA e a yaco e Viti e na 1987 e a bokoci kina na Yavu ni Vakatulewa ni 1970;

KA i ulubale ni veika e yaco na nodra vakabauta raraba na i Taukei ni sega ni taqomaki tu e na Yavu ni Vakatulewa ni 1970 na nodra gagadre ko ya na nodra dodonu, nodra i tovo vakavanua, nodra i vakarau ni bula kei na nodra bula vakailavo;

KA RA SA vakaraitaka na lewenivanua e Viti na nodra gadreva me sa dua na Yavu ni Vakatulewa vou ka me vakadeitaka na nodra vakabauta, dodonu kei na galala ka ciqoma me sa sosomitaki na Yavu ni Vakatulewa ni 1970 ka me vakavatukanataki ka taqomaki na nodra vakanananu, gagadre kei na nodra sasaga;

ERA SA vakadeitaka ni ko Viti e vanua galala ka rawa vei ira me ra vakaitavitaki ira e na nodra i gu taucoko e na bula ni nodra matanitu me ra bulia ka maroroya na veivakatorocaketaki kei na veirokorokovi ni lewenivanua ka vakakina na rokovi ni lawa;

KA RA SA vakadeitaka ka doka na i tavi ni Lotu Vakarisito e na nodra bula na i Taukei, kei na kena vakavatukana e na nodra bula, ia, ka ciqomi tale ga na nodra dodonu me ra qarava na nodra lotu na veimatalotu tale e so;

KA RA SA vakadinadinataka tale ga ni ra taukena na qele kei na veika bula o ira na i Taukei e Viti kei na nodra dodonu me ra liutaki ira e na nodra toso ki liu kei na bula marau;

KA RA SA vakadeitaka tale ga o ira kece na lewenivanua e Viti na rokovi ni nodra dodonu ki na bula galala, me ra rokova talega na nodra i tovo kei na i vakarau vakavanua na lewenivanua era tiko veimaliwai;

KA RA SA tukuna vakawasoma na nodra galala na lewenivanua kei na i tikotiko veiliutaki kevaka e yavutaka na galala oqori na rokovi ni ka vakayalo kei na vakavuvuli dina vei ira yaduadua kei na kena rokovi tale ga na lawa;

IA ME yaco na veika oqori, sa na vakadeitaki na tiki ni lawa lalai oqo me sa Yavu ni Vakatulewa kei Viti:

NA VANUA KEI NA YAVU NI VAKATULEWA

1. Sa na Matanitu Lewa Cecere ka Tu Galala ko Viti.

Sa lawa Cecere na Yavu ni Vakatulewa

2. Sa na Yavu ni Vakatulewa cecere duadua e Viti na yavu oqo, kevaka e dua tale na lawa e veicoqacoqa kaya sa na malumalumu sobu na lawa ko ya.

Bose Levu Vakaturaga

3. Sa na vakadeitaki e na Yavu ni Vakatulewa oqo na Bose Levu Vakaturaga.

NA TAQOMAKI NI NODA DODONU KEI NA GALALA YADUA

Noda dodonu kei na galala yadudua

4. Me vakayagataka edua na lewe ni vanua e Viti na dodonu kei na galala e virikotori enaYavu ni Vakatulewa veitalia se uma tamata cava, se yalewa se tagane, se lako mai ena dua tale na matanitu, se duidui na roka ni yagona se duidui na nona vakabauta vakalotu se vakapolitiki, me rokova talega na nodra dodonu kei na galala ko ira na tani ka vakatalega kina na nodra raici ko ira oqo:

a] nodra bula, nodra galala, nodra qarauni na lewenivanua kei na taqomaki ni lawa;

b] na galala ni vakanananu, ni vosa, ni vakayaco soqoni kei na vakailawalawa; kei

c] na taqomaki ni nona galala edua me kakua ni vakasosataki ena nona vale kei na taqomaki ni naona i yau kei na kena tauri vakaukauwa ka qai sega ni saumi lesu vua, vakailavo, na tiki ni lawa oqo e curu ena Yavu ni Vakatulewa me taqomaka na dodonu kei na galala ni lewenivanua me kaku ni la’ki vakaleqa tale kina na nodra dodonu kei na nodra galala na so.

Na taqomaki ni dodonu ni bula

5.-(1) E vakatabui me kau tani na nona bula e dua qai vakavo ga kevaka e sa lewa vakakina na Mataveilewai e na dua na cala e kunei ni cala kina.

(2) E na sega ni dodonu me kauta tani vakatawadodonu e dua na nona bula kevaka e vakavu na nona mate e na nona vakayacora e dua na i vakarau kaukauwa ka dodonu vakalawa me baleta–

a] na nona taqomaki e dua mai na dua na veivala se baleta na taqomaki ni yau se vanua;

b] na nona vesuki e dua e cala se na nona tarova na nona dro e dua e tiko vakavesu;

c] na nona tarova e dua na vala se veivaluvaluti vakaitikotiko, se

d] na nona tarova na kena vakayacora edua edua na cala vakalawa,se, ke mate e vakavu mai enai i valu.

Na tagomaki ni dodonu ni nona galala e dua na lewenivanua

6.-(1) E tabu ni dua na lewenivanua me vakuai mai na nona galala vakataki koya qai vakavo ga ke vakadonui vakalawa me vakataki ira oqo:

a] kevaka e laurai ni na sega ni tu vua na kila me rawa kina ni kaya se cala se sega ni cala e na ka e beitaki tiko kina, se na kena tau na i totogi, se dua na i vakaro ni veilewai e Viti se na dua tale na vanua me baleta e dua na cala e sa totogitaki kina;

b] e na kena tau na lewa ni Mataveilewai me totogitaki kina e dua ka vakayacora na i valavala me beci kina na Mataveilewai se me baleta e dua tale na Mataveilewai se Mataveivaqaqai;

c] e na kena tau na lewa ni Mataveilewai me rawa kina ni tauri mai vua e dua, na veika e so e gadrevi vakalawa;

d] me baleta na nona dau mai lewai me vaka na i vakaro ni Mataveilewai;

e] kevaka e kilakasamitaki ni sa cakava oti e dua na cala, se ke qai vakarau basuka e dua na lawa;

f] e na vuku ni dua na lewa ni Mataveilewai se ke sa solia na nona veivakadonui na tama se dauniveisusu me baleta na nona vuli se nona tuberi cake e dua e loma ni gauna e sa bera ni yabaki tinikawalu kina;

g] me baleta na kena taqomaki na tete ni dua na mate dewa;

h] e na vuku i koya e kilakasamitaki ni lega na nona vakasama se sega ni laiva rawa na wai ni veivakamatenitaki se dau caqe veva ka nanumi na nona taqomaki kei na nodra taqomaki na lewenivanua;

i] me tarovi na nona curu mai vakatawadodonu e dua e Viti se me vakatalai laivi kina e dua e na kaukauwa vakalawa e Viti; se

j] me vaka na gagadre e na kena vakayacori na lewa vakalawa ka vinakati kina na nona tiko e dua e na loma ni dua na vanua lavaki e Viti se vakatabui mai na vanua koya, se ke sa nanumi ni dodonu me lewai e na vuku ni lewa ko ya, se na vuku ni kena sa tau oti na lewa ko ya, se ke sa nanumi ni dodonu me tarovi ko koya mai na nona sikova e dua tale na tiki Viti e na ruku ni lewa ko ya.

(2) Me vakamacalataki vei koya ka vesu mai se mai tiko vakavesu e na vosa e kila vinaka na i balebale se na vuna e vesu mai kina se na nona mai tiko vakawawa.

(3) Ko koya e vesu mai se tiko vakalesu–

a] me baleta na nona mai lewai me vaka na i vakaro ni Mataveilewai; se

b] e na vuku ni nona kilakasamitaki ni sa voroka e dua na lawa ni cala, se ni sa bera ni basuka e dua na lawa ni cala, e sa bera ni sereki e sa na soli vua na veivuke me veivosaki kei na dua na loya e digia ga vakaikoya ka me qai kau sara yani vakatotolo ki na dua na Mataveilewai.

(4) Ni .sa kau yani e dua me lewai e na dua na lewa ni Mataveilewai e na vuku ni nona kilakasamitaki ni sa voroka oti e dua na lawa se ke qai vakarau tiko me basuka e dua na lawa, e sa na sega ni na mai tiko vakavesu tale me baleta na veilewai ni cala ko ya qai vakavo ga ke lewa na Mataveilewai.

(5) Ke sa vesu e dua se na gauna e tauri tiko kina vakavesu me vaka e tukuni e na Tikina lailai (3)(b) ni tikina oqo ka sega ni veilewaitaki e na gauna totolo e ganita, sega ni tarova na nona veilewaitaki tale e muri sa na vagalalataki vakadua ko koya se na sereki e na dua na i vakaro ka na tau me veiganiti, vakauasivi na i vakaro ka na tau vua me na rairai tale e na Mataveilewai ka tarava me rogoci kina na nona veilewai se Mataveivaqaqai ni bera ni rogoci na nona veilewai.

(6) Ke vesuki se sogoti vakatawadodonu e dua, e sa na sauma ko koya ka, veivesu se ko koya ka vakarota na veivesu ko ya na i lavo vei koya e vesuki mai se mai tiko vakavesu.

(7) E sega ni dua na tikina e tiko se vakayacori e na ruku ni kaukauwa vakalawa e na tiki ni lawa oqo me na raici me duidui mai eke me basuka na tiki ni lawa oqo ka solia na kaukauwa me rawa kina ni vakayacori na kaukauwa vakalawa ni veitagomaki e na gauna ni tiko leqaleqa ko ya me rawa ni wali kina na lega e yaco e viti.

Na Taqomaki mai na Veivakabobulataki kei na
Veivakasaurarataki e na Cakacaka

7. (1) Sa sega ni vakatarai vua e dua me tauri vakabobula se me vakayacora e dua na cakacaka ka sega ni lomana.

(2) Sa sega ni vakatarai vua e dua me vakasaurarataki e na dua na cakacaka.

(3) E na vakamatatataki na tiki ni lawa oqo, na vosa "veivakasaurarataki e na cakacaka" e sega ni okati kina–

a] e dua ga na cakacaka e gadrevi me vakayacori e na vuku ni totogi se lewe e a vakatauci e na dua na Mataveilewai;

7.-(3) b] na cakacaka e gadrevi vua e dua na lewenivanua me vakayacora e na gauna e tauri tiko kina me vaka e gadreva na lawa, dina ga ni sega ni a vakarota vakakina se a lewa ni dua na Mataveilewai e vinakati ga e na vuku ni tiko savasava se na kena qaravi na vanua e tauri tiko kina ko koya;

c] na cakacaka e gadrevi me vakayacora e dua na lewe ni Mataveitagomaki vakalawa, se na tikina me baleta e dua ka vakaraitaka na nona sega ni via vakaitavi e na mataivalu e wai, vanua se macawa, kei na dua ga na cakacaka ka vinakati kina e na lewa me na vakayacora me i sosomi ni tavi ko ya;

d] e na dua ga na cakacaka e gadrevi me vakayacori e na gauna ni tiko leqa ni lewenivanua se dua ga na mataqali tiko yavavala se veivakarusai ka rawa ni vakaleqai kina na nodra bula na lewenivanua, ni dikevi vakararaba ni sa rauta vakavinaka na noda vakacakacakataki, e na gauna e dau yaco kina se vakayacori tiko kina se mai na revurevu ni tiko leqa se veivakarusai e na i naki me taurivaki kina e na vuku ni leqa oqori; se

e] e na dua ga na cakacaka e vinakati me veivuke kina e na kena . gadrevi na cakacaka vata ni lewenivanua se so na cakacaka ka tarai ira na lewenivanua e dodonu me vakaitavitaki kina.

Veitaqomaki mai na i vakarau ni Veivakalolomataki

8. E sega ni dodonu me vakayacori vua e dua na veivakararawataki se me totogitaki e na i tovo lolovira ka sega ni vakatamata.

Na taqomaki mai na Kove i Yau

9.-(1) E na sega ni tauri vakaukauwa se kerei na dodonu ni taukeni yau e na kena mataqali cava ga, ka vakavo ke okati e na i tini ni lewe vakalawa ka-

a] e na kena vinakati mai vei koya na i tini ni lewa ka via taura me solia e dua na notisi e na dua na gauna vinaka, me taukena se taura na dodonu mai vei koya na i taukei ni yau se ko koya ka lewa tu se tu ki vua na dodonu me baleta na i yau oqo ka na tarai koya na kena tauri se taukeni;

b] e na kena vinakati mai vei koya na i tini ni lewa ka gadreva me kerea ki na Mataveilewai Levu me taura na nona lewa ka me vakatara kina na kena tauri se taukeni se me kerea vakakina mai na loma ni tolusagavulu na siga na kena tauri me tauri na lewa me vaka sa cavuti taumada;

c] e na kena vinakati me kakua ni vakadonuya na Mataveilewai Levu vakavo ga ni sa vakadinadinataki ni.kena tauri se taukeni e sa dodonu se gadrevi cake vakalevu e na vuku ni tataqomaki, taqomaki ni lewenivanua, tiko vinaka, bula rakorako kei na tiko savasava ni lewenivanua, na tuvai vakamatau ni tauni kei na loma ni vanua e se na kena taurivaki e dua na i yau e na gaunisala ka na kune kina na bula sautu ni lewenivanua raraba.

d] e na kena vinakati mai vei koya na i tini ni lewa ka gadreva me sauma vakailavo na i yau ka sa taurivaki ni bera ni kerei ki na Mataveilewai Levu kevaka e sega ni vakadonui na nona i vakaro, ia e vinakati me saumi sara e na i sau dodonu na kena tauri se vakayagataki kevaka e sa vakadonui na i vakaro;

e] e na kena vinakati mai vei koya na i tini ni lewa ka gadreva kevaka e sega ni sa vakadeitaki e dua na uma i lavo kei na kena saumi vua e dua ka lavaka na kena i sau mai na loma ni tolusagavulu na siga ka soli kina na lewa me vaka e virikotori e na parakaravu (b) ni tikina lailai oqo, me kerei ki na Maiaveilewai Levu me vakadeitaka na veika oqori mai vei koya ka lavaka (me wili kina na veitikina e ganita, na veika taucoko e a vure cake mai me baleta na nona dodonu ki na i lawa lavaki); kei

f] na kena vinakati mai vei koya na i tini ni lewa e gadreva me sauma na i sau e na kena cakacakataki vakadodonu na nona vakayalia na i to ka dua e na kena rogoca tiko na Mataveilewai Levu na veika e veivosakitaki tiko, wili kina na kerekere (sega e na kerekere sega na kena yavu se kerekere sa tawa yaga) mai na dua na lewa e a tau mai na Mataveilewai se Mataveilewai Torocake ka solia e na vuku ni veika e a veiletitaki ko ya.

(2) E na sega ni vakayacori kevaka e tukuni tu e na vuku ni dua ga na kaukauwa vakalawa me na duidui se veisaqasaqa kei na tikina lailai (1) ni tikina oqo ki na tikina e kaya kina na lawa oqori e na kena soli na veivakadonui ni taurivaki ni yau e na gaunisala kaukauwa e na gauna ni tu leqa ni lewenivanua se na dua na gauna ni tiko yavavala se veivakarusai ka tara na nodra bula se tiko vinaka na lewenivanua ka soli king as i vakaro:

a] e na kena vinakati maiIvei koya na i tini ni lewa ka gadreva me vakaraitaka vua e dua ka taukena na i you e na kena tauri;

b] me rawa vei koya oqori me vakaraitaka kivei koya na i tini ni lewa ka gadreva e na nona sega ni duavata e na kena tauri vakaukauwa mai vua na i yau;

c] e na kena vinakati mai vei koya na i tini ni lewa, e na nona sa ciqoma na i tukutuku oqori, me kerea mai na loma ni tolusagavulu na siga mai na gauna ko ya, ki na dua na Mataveivagaqai Tu vakatakikoya, ka digitaka na Navosavakadua mai vei ira ka soli vei ira na i vola tara ni cakacaka vaka-Loya ni veilewai se Dauveivakasalataki e na lawa e Viti, me vakataulewa kivei koya na i tini ni lewa ka gadreva na tauri vakaukauwa ni yau;

d]e na kena vinakati mai na Mataveivagaqai Tu Vakatakikoya me soli vakaro ki vua na i-tini ni lewa ka gadreva me vakasuka lesu na i yaya tauri vakavo ga kevaka e nanuma ni sa dodonu na kena tauri ni raici vakatautauvata na veika e vakayacori tiko, kei na kena sagai me vakameautaka na tikina oqori;

e] e na kena vinakati me sauma sara vakatotolo e na dua na i lavo e veirauti kaya e na kena tauri; kei

f] vakarawarawataka na i vola kerekere mai vua e dua ka kerea na i sau ni yau ke lewe ni veivosaki tiko (wili kina, me vaka ni rawa tale ga, e dua na i lavo me baleta na i wasewase ni sau ni yau me saumi vua).

(3) E sega ni vakatabui vua e dua ka lewai vua me taura na i sau ni yau ka tukuni e na tikina oqo me tarova na nona vakauta mai na loma ni gauna e ganita mai na gauna e taura kina e dua na i wase ni lavo mai na i sau, ni yau, na i lavo taucoko (ka me kakua ni musuka na i vakacavacava, se dua tale mai na kena vakauti) ki na dua na vanua tani e gadreva e na taudaku kei Viti.

(4) E.na sega na kaukauwa e na tikina oqo se na dua tale na kaukauwa vakalawa me rawa ni tukuni kina ni veicalati se veisaqasaqa kei na tikina lailai sa cavuti oti vakabibi e na kena vakatara na lawa oqori–

a] na wasei ni lavo e na lewa ni dua na Mataveilewai, se dua na i wase ni lavo ka i sau ni you ka dodonu me taura e dua me vaka na i vakaro ni dua na Mataveilewai se dua na lewa tu vakawawa me baleta na kena tauci e dua na lewa ni veilewai ni veiletitaki yau ka dua tiko kina na i to ko koya oqori; se,

b] na vakaturi ni dua na lewa e veirauti ka vakatabuya kina e dua na i wase ni lavo e na kena vakauti tani.

(5) E sega na ka e na ruku ni lawa oqo me rawa ni tukuni kina ni veicalati se veisaqasaqa kei na tikina lailai (1) ni tikina lailai oqo:

a] ki na veitikina ka dusimaka na kena tauri se vakayagataki e dua na i yau:

i) me vakacavari kina na kena saumi e dua na i vakacavacava ni yau bula, i lavo musuki, se i lavo ka dodonu me musu tani;

ii) na i totogi e na kena sega ni vakamuri na lawa, se vesu ni dua na i yau e na kena basuki na lawa;

iii) me baleta e dua na ka e a soli, 1isi, tikori ni dua na i tikotiko, mokiti, e dua na ka e a lavaki,- vesu, veiyalayalati, veivakadonui se na dodonu;

iv) e na kena vakamuri e dua na i vakaro se lewa ni dua na Mataveilewai;

v) e na vuku ni kena raici ni rui rerevaki na kena i tuvaki se rawa ni vakalega na bula ni lewenivanua, manumanu, veikau se kau lalai;

vi) e na kena vakamuri e dua na lawa me baleta na yalani ni kaukauwa se na tikina me baleta na tauri ni yau; se

vii) me baleta wale ga na tikina e gadrevi e na kena vinakati e dua na vakadidike, veivaqaqai, veilewai se mataveitarogi se, e na ka me baleta na qele, e na kena cakacakataki me taqomaki, se taqomaki ni veika bula se cakacaka ka tara na veivakatorocaketaki ni teitei se veivakatorocaketaki se vakavinakataki cake (ni cakacaka me baleta na veivakatorocaketaki se vakavinakataki ni o koya ka taukena se tawana na qele e a vinakati vua me vakayacora, is e a sega ni dua na i ulubale vinak ka vakaweleweletaka se sega ni vakayacora na veika e dodonu me cakava), vakavo na veika e tukuni e na tiki ni lawa oqori, se dua na tikina vakakina, na ka e a vakayacori e na kaukauwa e soli kina ka kunei ni sega ni dodonu me vakarautaki e na dua na vanua ka vakatavuvulitaki kina na vakasama ni bula galala;

b] ki na veitikina me baleta na lawa oqo e virikotori koto kina na veika me baleta na kena taurivaki se vakayagataki e dua vei ira na i yau (wili kina kei na lewa kei na dodonu ni kena taukeni e dua na i yau), ko ya me vaka–

i) na i yau ni meca;

ii) na i yau ka taukena e dua ka sa mate se sega ni rawata, e na vuku ni lawa e sega kina ni rawa me vakayacora na nona i tavi; me qarava vakataki koya, me baleta na kena cakacakataki ka me vinaka kina vua ka dodonu me taukena vakalawa;

iii) na i.yau ka taukena e dua, ka sa lewai vakalawa me beqaravu (bankrupt) se dau ni bisinisi ka sa lewai me veiwaseyaki na kena i yau, me baleta na kena cakacakataki e na vuku i koya na i taukei ni lavo,me vakacicivi kina na bisinisi ka sa mai beqaravu se lewai me sa veiwaseyaki na kena i you vakabibi cake vei ira ka tu na nodra dodonu e na kena taukeni vata vakalawa na i yau; se

iv) na i yau ka tu na kena veidinadinati, e na i naki ni kena soli yani na I yau oqori vei koya ka lesi e na vukuna ka taukena e na ruku ni dua na veiyalayalati vakalawa ka vakavuna na veidinadinati ko ya se mai na Mataveilewai se i vakaro ni Mataveilewai, ka kena i naki me vakadeitaka ria veidinadinati ko ya;

v) na i you yaga vakalevu e na vanua, na i yau kunei e na loma ni qele ka vakadinadinataka na noda i vakarau ni bula, na sui/dikevi ni vovo ni noda bula se manumanu ka kunei e loma ni gele, tukutuku makawa vakamareqeti, noda i vakarau ni bula, veivale makawa vakamareqeti ka duatani na kena i taratara se na veiyau se vanua rairai totoka e na kena vinakati me taqomaki.

(6) Vakavo ke sa vakaraitaka na tikina lailai ka tarava oqo e sega na ka e na tikina oqo e na tara na kena buli se cakacakataki e dua na lawa kevaka e solia na kaukauwa me taukena na Matanitu na wai kei na i yau bula e loma ni qele.

(7) Kevaka e dua na lawa sa virikotora e dua na tikina me nona. na Matanitu na i yau bula ni loma ni gele ka sa bera ni keli me vaka e vakamacalataki tiko e na tikina lailai (11) e na tikina oqo, sa na veitalia na lawa oqori se dua tale na lawa, na i,vakacavacava saumi vua na Matanitu kei na i lavo e rawa mai na kena volitaki na i you bula e na loma ni qele oqori kei na boto ni sauloa ka okati tu me nodra i goliqoli na i taukei, sa na yakatekivu mai na gauna e taurivaki kina na Yavu ni Vakatulewa oqo me saumi vei ira na i taukei ni gele oqori se vei ira ka volai tu vakalawa na nodra i qoliqoli, vakavo walega kevaka e nanuma na Matanitu me tikica e dua na i wase ni lavo oqori me nona ka me vakadonuya oqori na Bose Yaco me i kuri ni veika e sauma me baleta na kena cakacakataki mai na i yau oqori.

(8) Me i wali ni vakatitiga, e sa vakadeitaka oqo ni sega na ka e na lawa lailai sa qai tukuni oti e cake e na tara se veisautaka na dodonu ka solia vua e dua na Matanitu ni sa bera ni tekivu vakayagataki na Yavu ni Vakatulewa oqo.

(9) E na sega ni dua na ka e vakadonui se vakayacori e na ruku ni dua na lawa e na tauri me duidui se sega ni sota vata e na tikina lailai se na tauri vakaukauwa ni nona dodonu e dua na lewenivanua ki na dua na i you kevaka e nodra na lewe levu, na dodonu oqori ka yavutaki vakalawa me nodra na lewenivanua ka saumi mai na i lavo ni Matanitu.

(10) E na vuku ni tikina lailai (1) kei (2) ni tikina oqo na vosa "na i tini ni lewa" e kena i balebale e sa soli kivua na kaukauwa me taukeni se na dodonu se na kena lewai ni dua. na i yau tauri vakakaukauwa se sa tauri oti, se me na taura ga na lewa kei na dodonu e salavata kaya, ki na i yau tauri vakaoqo, kevaka e tukuni koto kina.

(11) E na vuku ni tikina lailai (7) e na tikina oqo–

"Yau bula" e kena i balebale na veika ka okati kina na veimataqali waiwai, kasi, cawa katakata mai na loma ni qele kei na veika ka na okati vaka i yuu se waiwai me vaka e virikotori e na Lawa ni Kelikeli (Mining Act) kei na Petroleum (Exploration and Exploitation) Act se dua tale na lawa.

"taukei" ni vakaibalebaletaki ki na "qele voli vakadua" e kena i balebale e dua ka sega ni taukena vakadinau na tiki ni qele se sa sauma kece na i lavo ka dinautaki me i sau ni qele oqo.

"taukei" ni vakaibalebaletaki ki na "qele ni Taukei" e kena i balebale e dua ka lewe ni mataqali, se dua na i wase, se i wasewase ni Taukei ka tu vua na dodonu vakavanua me tawana ka vakayagataka na qele ni Taukei ka kilai vakalawa me vakatawana taumada na qele oqo.

Na taqomaki ni Vale taukeni vakaitaukei kei na i yau e so

10.-(1) Vakavo kevaka sa vakadonuya ko koya, sa sega ni vakatarai vua e dua me vaqarai mai vua e dua na ka se na kena vakasaqarai na nona i you se na curumi ni nona vale mai vei ira e so.

(2) E sega na ka e vauci se vakayacori e na kaukauwa ni dua na lawa me na nanumi ni rau duidui se veisaqasaqa kei na tikina oqo ka vakabibi e na kena sa virikotori e na lawa ko ya na ka oqo–

a] e na vuku ni tataqomaki, taqomaki ni bula ni lewenivanua, tiko vinaka, bula rakorako kei;na.-tiko savasava ni lewenivanua, na tuvai vakamatau ni;koro vakavavalagi kei na loma ni vanua,vakayagataki ni yau bula, se na kena taurivaki e dua na i yau e na gaunisala ka na kune kina na bula ni lewenivanua raraba.

b] e na vuku ni kena taqomaki na nodra dodonu se galala tale e so;

c] e vakatarai kina vua e dua na vakailesilesi se ko koya ka cakacaka e na vuku ni Matanitu, se Matanitu Vakaitikotiko, se bisinisi tauyavutaki vakalawa me qarava na lewenivanua, me curuma e dua na vale taukeni e na kena gadrevi me dikevi na vale oqori se na veika era tu kina me baleta na i vakacavacava, i yau bula se dua na i lavo e dodonu me tauri se vakayacori ni dua na cakacaka me baleta e clua na i yau ka maroroi tu vakalawa e na vale oqori e nona raMatanitu ko ya, i tini ni lewa, se bisinisi, se e dua na tikina vakakina; se

d] soli na kaukauwa, me baleta na kena vakayacori na lewa se i vakaro ni dua na Mataveilewai ni Veiletitaki Yau, na nona vakasaqarai e dua se i yau e na i vakaro ni Mataveilewai se na curumi ni dua ga na vale mai na i vakaro oqori, vakavo na veika e tukuni e na tiki ni lawa oqori, se dua na tikina vakakina, na ka e vakayacori e na kaukauwa e soli kina e kunei ni sega ni dodonu me vakarautaki e na dua na vanua ka vakatavuvulitaki kina vakasama ni bula galala.

Na i Wase ni Lawa ka vakadeitaka na Veitaqomaki ni Lawa

11.-(1) Ke beitaki e dua e na dua na cala, ka vakavo ke sa vakasukai na ka e beitaki kina, me rogoci sara vakadodonu e na dua na gauna totolo ka ganita na nona kisi e na dua na Mataveilewai Tuvakaikoya ka lesi vakalawa.

(2) Ko koya ka beitaki e na dua na cala–

a] me na okati ni sega ni cala me yacova ni sa vakadinadinataki se vakadinadinataka na ka e beitaki kina;

b] me tukuni vua e na gauna totolo ka ganita, e na vosa ka kila vakavinaka ka matata, na veika e beitaki tiko kina;

c] me soli vua e dua na gauna kei na veivuke kece e na nona vakarautaka na nona vakacala na veika e beitaki kina;

d] me vakatarai vua me rairai ga e na vukuna se, me digitaka ka sauma vakataki koya, e dua me matataki koya vakalawa se, kevaka e dusimaki tu, e dua me matataki koya vakalawa me rairai e na vukuna ka saumi mai na i lavo ni matanitu;

e] me soli na veivuke kece me taroga e na vukuna se na nona Mata Vakalawa na i vakadinadina kece e kaciva mai na Tabana ni Veibeitaki e na dua na Mataveilewai ka me raica talega nanodra tiko ka vaqaqai ira na nona i vakadinadina era na tukutuku e na vukuna e na Mataveilewai ko ya e na i vakarau vata tale ga ka vakayacori vei ira na i vakadinadina e kaciva na Tabana ni Veibeitaki; kei na

f] kena vakatarai kivua ka na sega ni sauma na veivuke mai vua na Daunivakadewavosa kevaka e sega ni matata vinaka vua na vosa ka vakayagataki e na veilewai e na cala ka beitaki tiko kina, ka vakavo e na nona sa vakadonuya, e na sega ni rogoci na nona veilewai kevaka e sega ni yaco rawa yani, ia e na nona vakayacora e dua na i vakarau sega ni dodonu ka kunei ni na vakarota wale ga na gauna ni veilewai e na vakarota vua na Mataveilewai me vakagalalataki ka na rogoci ga na nona kisi e nona tiko tani.

(3) Ni sa veilewaitaki e dua e na dua na cala, ko koya ka beitaki se dua tale ka vakadonuya ko koya me rairai e na vukuna, kevaka e gadreva vakavo ke sauma e na dua na i sau dodonu e sa virikotori tu, me soli vua e dua na gauna e rauta ni sa rogoci oti na nona kisi e dua na lavelave ni tukutuku ni Mataveilewai me taura ka vakaraitaka e na vukuna na Mataveilewai ka rogoca.

(4) E na sega ni beitaki e dua e na dua na cala e na vuku ni dua na ka e a vakayacori se sega ni vakayacori ka raici ni sega, e na gauna e a vakayacori kina, me wiliki tu me dua na cala, ka vakatabui me tau e dua na i totogi e na dua na cala vakaoqo ka bibi cake se kilai tu mai na i yalayala ni totogi ka na rawa ni tau mai na cala vata oqori e na gauna e a vakayacori kina.

(5) E na sega ni rogoci na nona veilewaitaki e dua ka beitaki e na dua na cala ke vakaraitaka ni a sa lewai oti e na cala vata ga ko ya ka totogitaki se talaci e na dua na Mataveilewai vakalawa e na veilewaitaki tale se dua tale na cala ka rawa ni cakacaka kina na Mataveilewai na cala ko ya vakavo ke vakarota e dua na Mataveilewai Levu e na kena kerei me rogoca na veilewai levu se me dikeva lesu na i tukutuku ni veilewai me baleta na nona a totogitaki taumada se na nona talaci.

(6) E na sega ni rogoci na nona veilewaitaki e dua ka beitaki e na dua na cala ke vakaraitaki ni sa tau oti vua na lewa ni veivosoti mai vua na i tini ni lewa ka tu vua na kaukauwa e na cala ko ya.

(7) E sega ni vakatarai vua e dua ka beitaki e na dua na cala me vakasaurarataki me solia na nona i tukutuku e na gauna e rogoci tiko kina na nona veilewai.

(8) Na Mataveilewai kei na i tini ni lewa e so ka tu vei ira na kaukauwa me ra vakatulewa e na ka me baleta na nodra dodonu na lewenivanua se kena i yalayala ni dua na nodra dodonu se nodra i tavi me vaka e virikotori to e na lawa me to vei ira na galala kei na galala mai na veitotaki; ia, na vakayacori ni vakatulewa kevaka e kauta cake mai e dua e na Mataveilewai se ki na i tini ni lewa me baleta na kisi vakaogo me raici me vakayacori sara vakadodonu na kena rogoci e na dua na gauna totolo e ganita.

(9) Vakavo ga ke ra sa vakadonuya vata na i to kece e na tikina ka veivosakitaki, na veivagaqai-kece e rogoca na Mataveilewai me tau kina e dua na lewa me baleta na veika sa macala to kei na kena i yalayala ni nodra dodonu na lewenivanua se na nodra i tavi kivei ira na i tini ni lewa e so, wili tale ga kina na kena vakatauci ni lewa ni Mataveilewai se i tini ni lewa e so, me vakatarai ki vei ira na lewenivanua, is me vakaraitaki e matana levu.

(10) E sega na kaukauwa e na tikina lailai sa cavuti oti me taroga na Mataveilewai se i tini ni lewa e so me ra vagalalataki mai na Mataveilewai (vakavo ga ke sa vakarorogotaka vakakina na Mataveilewai se i tini ni lewa e so) ko ira era sega ni okati ki na i to ka ra vakaitavi tiko kei na nodra dui Daunivakasala vakalawa vakabibi kina tikina e nanuma na Mataveilewai se i tini ni lewa e so –

a].ni tiko na kaukauwa vakalawa me vakatulewa kina ka nanuma ni ganita ka uasivi cake vakabibi e na tikina me baleta na kena vakadewai na i tukutuku ka rawa ni vakaleqa na vakatauci vakadodonu ni lewa, se dua na kerekere ka sa bera ni vakatauci na kena lewa, se na kena gadrevi na nodra bula kilikili na lewenivanua, na nodra taqomakiko ira era sa sega ni yacova na yabaki tinikawalu na nodra bula se na taqomaki ni nodra bula na vakaitavi e na Mataveilewai; se

b] ni tiko na kaukauwa vakalawa se na kena gadrevi me vakayacori e na vuku ni veitaqomaki, nil bula ni lewenivanua se na kena vakamuri na lawa ka vauci ira na lewenivanua.

(11) E sega na kaukauwa e na lawa oqo se na dua tale na kaukauwa vakalawa me rawa ni tukuni kina ni duidui se veisaqasaqa kei na–

a] tikina lailai (2)(a) e na tikina oqo vakabibi e na tikina vakalawa ka vinakati kina vei koya e beitaki kina ni sega na kena yavu;

b] tikina lailai (2)(e) e na tikina oqo vakabibi e na tikina vakalawa ka tukuni koto kina me vakarautaki e dua na kena i vakarau dodonu me vakamuri ko ya e na nodra kacivi mai na i vakadinadina me ra soli tukutuku e na vuku i koya ka beitaki me saumi na veika era vakayagataka mai na i lavo ni Matanitu; se

c]tikina lailai (5) e na tikina oqo vakabibi e na tikina vakalawa ka soli kina na kaukauwa ki na dua na Mataveilewai me rogoca e dua na cala ka beitaki kina e dua ka vakatavi to e na cakacaka ni veitaqomaki vakalawa veitalia ke sa rogoci ka totogitaki se talaci e na lawa ka vauci ira vakatabakidua, ia, ki na Mataveilewai e rogoca na nona veilewai ka solia na kena i totogi, me vakasamataka tale ga e na gauna vata oqori na i totogi e a sa vakaauci oti vua e na ruku ni lawa ka vauci ira na vakatavi e na cakacaka ni veitaqomaki.

(12) E na vuku ni tikina lailai (2) ni tikina oqo ke soli na samani vua e dua se dua tale na sala e tautauvata ka vinakati kina na nona rairai yani e na gauna kei na vanua e sa digitaki to me rogoci kina na nona veilewai ka qai sega ni rairai yani sa na tauri me vaka ga e sa vakadonuya na rogoci ni nona veilewai veitalia ga nona sega ni yaco rawa yani.

Na taqomaki ni Galala ni Vakasama

12.-(1) Vakavo ga ke sa vakadonuya ko koya, e na sega ni tarovi vua e dua na nona vakaraitaka e na yalo galala na nona nanuma, is me baleta na tikina oqo na dodonu oqori e okati kina na dodonu ni vakasama kei na lotu, na dodonu me veisautaka na nona lotu kei na vakabauta, kei na dodonu, vakataki koya ga se na nona wili vata kei ira tale e so, e na vanua ruarua taukeni raraba se vakaitaukei, me vakaraitaka ka vunautaka na nona lotu se nona vakabauta vakalotu, vakavuvuli na kena i vakarau kei na kena vakatatabu.

(2) Me soli na galala kivei ira na veimatalotu kece e na vakayagataki ni nodra i yau, me tauyavutaka ka garava na vanua ni vuli se qarava e dua na vanua ka vakayacori tiko kina na veivakatavulici ka nona vakatabakidua na kena-garavi.

(3) E na sega ni tarovi e dua na mata lotu me tauyavutaka na vakatavulici ni vakavuvuli vakalotu vei ira na lewena, veitalia ke soli se sega na veivuke;vakailavo mai na Matanitu, a i lavo vakadonui se veivuke vakailavo cava tale e wasei me baleta na.kena veigaravi, vakatabakidua se vakatikina, na kena saumi na vuli oqori.

(4) Vakavo ga ke sa vakadonuya ko koya, (se, e dua ka sa sega ni yacova na yabaki tinikawalu na veivakadonui mai vei koya ka garavi koya tiko) sa sega ni gadrevi vua e dua ka tiko e na dua na vanua ni vuli me taura na i vakavuvuli vakalotu se me vakaitavitaki koya se me tiko e na kena soqoni se vakatatabu kevaka e na lewa oqori, soqoni se vakatatabutaki ni kena lawa e vakamuria na lotu ka sega ni nona.

(5) Sa tabu ni vakasaurarataki e dua me vakayacora e dua na vosa bubului ka sega ni salavata kei na nona lotu se vakabauta se vakayacora e dua na vosa bubului e na dua na kena i vakarau ka veicalati kei na nona lotu se vakabauta.

(6) E sega na kaukauwa e na loma se ruku ni kaukauwa vakalawa me rawa ni tukuni kina ni veicalati se veisaqasaqa kei na tikina oqo ka vakabibi ke tukuni e na lawa oqori–

a] e na vuku ni tatagomaki, taqomaki ni lewenivanua, tiko vinaka, bula rakorako kei na tiko savasava;

b] na kena taqomaki na dodonu kei na bula galala vei ira e so ka vakatalega kina na dodonu ni kena vakatatabutaki kei na kena vakamuri na lawa ni dua na matalotu ka me kakua ni vakasugusugu kina ko ira na lewe ni matalotu tani; se

c] e na vuku ni vakarau kei na i vakatagedegede e na vinakati me baleta e dua na i tikotiko ni veivakatavulici ka wili talega kina na i vakavuvuli e na soli (sega ni vakavuvuli vakalotu),e vakarautaki e na vanua oqori, se na dua tale na tikina tautauvata kaya, na veika oqori, se na dua tale na tikina tautauvata kaya, na veika e vakayacora tiko e na ruku ni lewa nei koya ka veiliutaki kina ni sega ni dodonu me vakayacora ki na dua na i tikotiko e vakatavuvulitaki kina na bula galala ni lewenivanua.

(7) Na veika e tukuni e na •tikina oqo me baleta e dua na lotu era na wiliki talega kina ko ira na lewe ni matalotu, kei na veimatalotu kece ka via tautauvata na kena i vakavuvuli.

Na taqomaki ni Galala ni Vosa Vakadoudou

13.-(1) Vakavo ga ke sa vakadonuya ko koya, e na sega ni tarovi e dua mai na nona vakayagataka na dodonu ni nona vosa vakadoudou, ko ya, na dodonu ni nona nanuma ka me cigoma ka solia na nona vakasama kei na i tukutuku ka me kua ni vakasugusugu e na nona veivolavolai.

(2) E sega na kaukauwa e na lawa oqo se na dua tale na kaukauwa vakalawa me na rawa ni tukuna kina ni duidui se veisaqasaqa kei na tikina ogo vakabibi ka tukuni to e na lawa oqori–

a] e na vuku ni tatagomaki, taqomaki ni lewenivanua, tiko vinaka, bula rakorako kei na tiko savasava;

b] na kena taqomaki na i rogorogo, dodonu kei na nodra galala tale e so, se na kedra i tukutuku kilai ka vuni, vakarokorokotaki ni lewa kei na tu galala ni mataveilewai, se na lewa ni kena vakacicivi na cakacaka ka qaravi kina na i tavi vaka-Idinia, garavi-ni misini ni wa ni vosavosa, vakau i tukutuku, posi, walesi kei na retio i yaloyalo;

c] na vakatauci ni lewa kei na kena i yalayala ka vauci ira na vakailesilesi vakamatanitu;

d] na i naki ni tagomaki ni rogorogo, veidokai kei na vakarokorokotaki ni veika era taukena ka vakamareqeta na i Taukei vakabibi na Bose Levu Vakaturaga kei na nodra i vakarau vakavanua, na i tutu kei na kena i rogorogo, veidokai kei na veivakarokorokotaki ni veika era taukena ka vakamaregeta na veimata tamata tale e so e Viti vakabibi na nodra i tovo vakavanua,

vakavo wale ga kevaka e tiki ni lawa ko ya se dua tale na ka e vakayacori e vakamuria na kaukauwa ka soli oqori ka vakaraitaka ni sega ni dodonu e na i vakarau ni bula to galala.

Na taqomaki ni Galala ni Soqoni kei na i Soqosoqo

14.-(1) Vakavo ga kevaka e vakadonuya vakakina, e sega ni vakatarai vua e dua me vakalatilati e na nona marautaka e dua tale na nona dodonu me soqoni yani se vakaisoqosoqo ko ya, nona dodonu ni soqoni yani e.na galala se soqoni vata kei ira tale e so vakauasivi na nodra tauyavutaka se wili ki na dua na i soqosoqo ni tamata cakacaka se dua tale na i soqosoqo me taqomaka na nona dodonu.

(2) E sega na kaukauwa e na lawa oqo se dua tale na kaukauwa vakalawa me rawa ni tukuni kina ni duidui se veisaqasaqa kei na tikina oqo vakabibi ke tukuni to e na lawa oqori–

a] e na vuku ni,taqomaki., qarauni ni lewenivanua, tiko vinaka; bula rakorako kei na tiko savasava;

b] na gadrevi ni kena,taqomaki na dodonu kei na nodra galala tale e so; se

c] na vakatauci ni veivakatabui e na so na ka vei ira na vakailesilesi vakamatanitu.

(2) vakavo wale ga na tiki ni lawa se dua tale na ka e vakayacori me vakamuria na kaukauwa ka soli oqori ka vakaraitaka ni sega ni dodonu e na i vakarau ni bula to galala:

Na taqomaki ni Galala ni Veitosoyaki

15.-(1) Sa sega ni kau tani mai vua e dua na lewenivanua na galala ni nona veitosoyaki, e na vuku ni tikina oqo na vosa na 'galala' e kena i balebale na galala ni veitosoyaki e na vanua ko Viti, na dodonu ni nona vakaitikotiko e na dua na vanua e Viti, na dodonu ni nona curu mai ki Viti, na dodonu ni nona biuti Viti kei na nona dodonu me kakua ni vakau tani mai Viti.

(2) Na vakatabui ni veitosoyaki ni dua na lewenivanua ka vakavu mai na nona tauri tiko vakavesu e na kaukauwa vakalawa e na sega ni raici me duidui se veisaqasaqa kei na tikina oqo.

(3) E sega na kaukauwa e na tiki ni lawa oqo se na dua tale na kaukauwa vakalawa me rawa ni tukuni kina ni duidui se veisaqasaqa kei na tikina oqo vakabibi ki na tikina e koto kina na lawa oqori-

a] na kena vakatauci ni lewa ka vakatabui kina na veitosoyaki se vakaitikotiko e na dua na vanua e Viti vua e dua na lewenivanua se na nona dodonu me biuti Viti ka gadrevi vakalevu cake kina e na vuku ni tataqomaki, taqomaki ni lewenivanua, se na nodra tiko vinaka;

b] na kena vakatauci ni lewa ka vakatabui kina na veitosoyaki se vakaitikotiko e na dua na vanua e Viti se na dodonu me biuti Viti e dua e na kena i balebale raraba se dua na i wase ni lewenivanua e na vuku ni tataqomaki, qarauni ni lewenivanua e na vuku ni tataqomaki, qarauni ni lewenivanua, tiko vinaka, bula rakorako se na tiko savasava, vakavo na veika e tukuni e na tiki ni 1awa oqori, se na dua tale na tikina vaka kina, na ka e vakayacori e na kaukauwa e soli kina ka kunei ni sega ni sala vata kei na vakabauta ni vanua to galalap;

c] na kena vakatauci ni lewa, mai na i vakavo ni dua na Mataveilewai me vakatabui kina na veitosoyaki se vakaitikotiko e na dua na vanua e Viti vua e dua se na dodonu ni dua na lewenivanua e na nona gadreva me biuti Viti mai na veika e a vakayacori ka vakacalai kina vakalawa e na dua na Gala se na kena gadrevi me rairai ki na dua na mataveilewai e na tiki ni siga ka na lokuci me rogoci kina na nona veilewai me baleta na cala ko ya se me tiko e na dua ha veivagagai vakalawa ni bera ni rogoci na nona veilewai se mataveivaqaqai ka baleta tiko na nona vakasukai lesu se me vakauti tani vakalawa e Viti;

d] na kena vakatauci ni lewa me vakatabui kina na veitosoyaki se vakaitikotiko e na dua na vanua e Viti e dua ka sega ni lewenivanua se na nona vakasavi tani se vakasukai mai Viti;

e] na kena vakatauci ni lewa me vakatabui kina na nona via taura se vakayagataka e dua na i yau e Viti;

f] na kena vakatauci ni lewa me vakatabui kina na veitosoyaki se vakaitikotiko e na dua na vanua e Viti se na dodonu ni nona vinakata me biuti Viti e dua na vakailesilesi vakamatanitu;

g] na nona vakauti tani e dua mai Viti me na la'ki lewai se. vakatauci ki vua na i totogi ki vanua tan i ko ya se me na la'ki biu ki vale ni veivesu e na vanua tani ko ya me vakayacori kina na lewa ni dua na Mataveilewai e na vuku ni dua na cala e a vakayacora ka vakacalai kina; se

h] na kena vakatauci ni lewa me vakatabui kina na dodonu vu a e dua me biuti Viti ni gadrevi vua me vakayacora na veika e dodonu me cakava me vaka e vinakati vua vakalawa, vakavo na veika e tukuni e na tiki ni lawa oqori, se dua na tikina vakakina, na ka e vakayacori e na kaukauwa e soli kina e kunei ni sega ni dodonu me vakarautaki e na dua na vanua ka vakatavuvulitaki kina na vakasama ni bula to galala.

(4) Ke sa tauci vua na lewa ka vakatabui kina na nona veitosoyaki e na vuku ni kaukauwa e soli me vaka e vakaraitaki koto e na parakaravu (a) mai na tikina lailai e cake ka kerea e na dua na gauna mai na loma ni gauna e tau kina na lewa, ka sega ni kila mai na tol4 na vela e na gauna e tau kina vua na lewa ko ya ka vakatabui kina na nona veitosoyaki se mai na loma ni tolu na vula ni oti na i matai ni nona kerekere, se na dua tale na tikina e tautauvata kaya, na nona kerekere sa na dikeva e dua na mataveivaqaqai to vakatakikoya ka sega ni veitotaki ka na liutaka e dua ka digitaki mai vua na Navosavakadua mai vei ira ka to vei ira na kaukauwa ni cakacaka vaka-Loya e Viti.

(5) Na dikevi ni dua na kerekere ka me vakamuria na tikina lailai sa cavuti oti vua e dua ka sa vakatabui na galala ni nona veitosoyaki, e na rawa ni tokona na Mataveivagaqai na kena gadrevi se ganita me tosoi tale na vakatabui ni veika sa lewai oti ki na i tini ni lewa ka solia na lewa kei na i vakaro vakavo kevaka e sega ni vakatarai vakalawa, na i tini ni lewa ko ya sa dodonu me vakamuria na veika e sa tokoni.

Na taqomaki ni Veivakaduiduitaki ni duikaikai

16.-(1) Vakavo na veika e tukuni tu e na Yavu niVakatulewa

a] e na sega ni dua na lawa me bulia e dua na tikina ka kunei kina na veivakaduiduitaki, vakatabakidua se na kaukauwa e na taurivaki mai kina; kei na

b] sega ni vakayacori vua e dua na i vakarau ni veivakaduiduitaki mai vua e dua tale e na nona vakayacora na veika e volai to e na dua ga na lawa se na nona vakayacora e na nona i lesilesi e na matanitu se dua ka to vua na kaukauwa me soli vakaro ki na lewenivanua raraba.

(2) E na tiki ni lawa oqo, na vosa 'veivakaduiduitaki' e kena i balebale na duidui ni veiqaravi ki na dui mata tamata ka vu taucoko se vakatabakidua ki na kedra i cavuti vakamatatamata, vanua era lako mai kina, nodra nanuma vakapolitiki, roka, lotu, tagane se yalewa, e na tikina ka baleta e dua na mata tamata ka vakayacori vei ira na kena vakadredretaki se nodra vakuai ka sega ni vakayacori oqori vei ira tale e so na mata tamata ka ra vakuai kina e dua tale na mata tamata.

(3) E sega na kaukauwa e na dua na lawa me rawa ni tukuni kina ni duidui se veisaqasaqa kei na tikina lailai (1)(a) ni tikina oqo vakabibi ke tukuni to e na lawa ogori-

a] na vakayagataki ni lavo ni matanitu se so tale na i lavo e Viti;

b] me baleti ira era sega ni okati me ra lewenivanua e Viti;

c] na kena vakayacori, me baleti ira e dua na mata tamata me vaka ka vakaraitaki koto e na tiki ni lawa lailai sa cavuti oti (se ko ira era okati vata) na lawa me baleta na volai ni dua na gone susu, vakamau, sere, veibulu, wasei ni you ni sa mate e dua se dua na tikina e tautauvata kaya na lawa e vauci ira na mata tamata koya;

d] na kena vakayacori na lawa vakabauta me baleta e dua na ka ka vauci ira, vakalawa ka okati e na lawa koya;

e] e na tikina me baleti ira e dua na mata tamata me vaka e cavuti e na tikina lailai ka sa tukuni oti e cake ka ra okati kina na kena vakadredretaki se vakatabui se soli vei ira na galala se vakaliuci ka, baleta na kedra i tuvaki kei na mataqali vakarau era kilai tani kina ko ira oqori se dua tani tale na mata tamata, ka salavata kei na vakabauta ni vanua to galala;

f] e na i vakarau se i vakatagedegede ni vuli (sega ni vakarau se i vakatagedegede e kilai me baleta na mata tamata, tagane se yalewa, vanua e vu mai kina, nanuma vakapolitiki, roka,mata lotu, se vakabauta) e gadrevi vua e dua ka digitaki, se me taura vakatawa, e dua na cakacaka e na Matanitu, e dua na , cakacaka e na matanitu vakaitikotiko se na dua na cakacaka vakabisinisi tauyavutaki vakalawa me baleti ira na lewenivanua raraba; se

g] na vakadonui ni kena taurivaki e na gauna ni tiko leqa ni lewenivanua na veika e so e veiganiti kei na sotavi ni veika e vakayacori tiko e Viti e na gauna vata ko ya.

(4) E na tikina lailai (1)(b) ni lawa oqo e na sega ni vakayagataki-

a] dua na ka e virikotori se nanumi ni sa vakadonui to e na dua na lawa na kena taurivaki me vaka e vakaraitaki e na tikina lailai sa cavuti oti, se

b] na taurivaki ni nona lewa vakataki koya e na kena vakayacori, rogoci se bokoci ni dua na veilewai ni veiletitaki yau se veilewai ni cala e na dua na mataveilewai ka to na kena kaukauwa vua e dua se na ruku ni yavu ni Vakatulewa se dua tale na lawa.

(5) E sega na ka e tiko se kaukauwa e na dua na lawa me rawa ni tukuni kina ni duidui se veisaqasaqa kei na tikina lailai (1) ni tikina oqo-

a] kevaka e a vakadonui na lawa ogori ni bera na i ka 23 ni siga ni vula ko Sepiteba, 1966 ka vakayacori tiko mai na kena kaukauwa e na veigauna kece mai na gauna oqori; se

b] e na tikina ka rawa ni bokoca kina ka taurivaki tale e dua na lawa sa kilai ka taurivaki to e na veigauna kece ni bera vakalailai na tiki ni siga oqori.

(6) E sega na ka e tiko se kaukauwa me vakayacori e na ruku ni dua na lawa e buli e na kaukauwa ni tikina e 6 ni Lawa ni Veika Vakaitaukei (Fijian Affairs Act) me na okati me duidui se veisaqasaqa kei na tikina oqo me yacova sara na tiki ni lawa sa cavuti oti me baleta na kena vakarautaki na veisaututaki, veimaliwai vinaka, tiko vinaka raraba kei na nodra liutaki vakavinaka na i Taukei.

(7) Vakavo ga na veika e virikotori koto e na veiwase ni tikina lailai ka tarava, e na sega ni vakayacori vua e dua na i tovo ni veivakaduiduitaki e na tikina me baleta na kena curumi na sitoa, otela, bure ni vulagi, vale ni kana, se vale ni veivakamarautaki, se na curumi ni vanua ka i gagade ni lewenivanua ka garavi taucoko se vakatikina mai na i lavo ni matanitu se soli vakailoloma me baleta na lewenivanua raraba.

(8) E sega na kaukauwa e na dua na lawa me rawa ni tukuni kina ni duidui se veisaqasaqa kei na tiki ni lawa oqo ki na tikina ka tukuni e na lawa oqori me baleta e dua na mata tamata me vaka ka tukuni koto e na tikina lailai (2) ni tiki ni lawa oqo, me na vauci e na kena vakatabui e dua na ka me baleta na dodonu kei na galala ka vakaraitaki e na tiki ni lawa 10, 12, 13, 14 kei na 15 e na Yavu ni Vakatulewa oqo, na veika e vakatabui oqori me vaka e vakadonui e na tikina 10(2), tikina 12(5), tikina 13(2), tikina 14(2) se tikina 15(3) (a) se (b), se tikina cava ga e via tautauvata.

(9) E sega ni dua na kaukauwa e na ruku ni wase 3 ni Yavu ni Vakatulewa oqo me na duidui se veisaqasaqa kei na tikina oqo.

Na.Taqomaki ni dua e tauri Vakavesu e na Lawa ni Tiko Leqa

17.-(1) Ni sa tiko vakavesu e dua me vaka na kaukauwa ni lawa e soli kina me baleta na tauri vakavesu e na gauna ni tiko lega ni lewenivanua na i vakarau e ganita me taurivaki me baleta na kena qaravi na veika e vakayacori tiko e Viti e na gauna vata oqo, na veitikina ka tarava oqo e ra me na vakayacori, ko ya–

a] sa na vakayacori kivua, e na gauna totolo ka ganita e na tikina vakaoqo mai na loma ni vitu na siga ka kakua ni sivia, vakatekivu mai na gauna e tekivu kina na nona tauri vakavesu, me soli kivua e dua na i vola vakamatata, e na vosa ka kila vinaka, vakaraitaki kina vakamatata na yavu ka tauri tiko kina vakavesu;

b] me kakua ni sivia na tinikava na siga mai na gauna e a tekivu kina na nona tiko vakavesu, na kena i tukutuku me tabaki a na pepa ni Matanitu na 'Gazette' ka vakaraitaki ni sa tauri tiko vakavesu ko koya ka me vakaraitaki talega na tiki ni lawa ka vauci tiko kina ko koya;

c] me kakua ni sivia e dua na vula mai na gauna e a tauri king vakavesu kei na gauna ka tarava, e na gauna ka tauri tiko kina oqori, kakua ni sivia e ono na vula, sa na dikeva tale na veika me baleti koya e dua na mataveivaqaqai vakalawa to vakatakikoya ka sega ni veivosaki ka liutaka e dua ka digitaka na Navosavakadua mai vei ira ka soli vei ira na kaukauwa me ra cakacaka.vaka-Loya e Viti;

d] sa na soli vua na veivuke e ganita me veivosaki kei na dua na daunivakasala vakalawa e digitaka ko koya ka na vakadonui me matataki koya talega ki na mataveivaqaqai ka vakadonui vakalawa; kei

e] na kena rogoci na veika me baleti koya e na loma ni mataveivagagai ka vakadonui vakalawa sa na soli kivua na veivakadonui me rairai yani e na vukuna ga se ko koya na daunivakasala vakalawa e digitaka ko koya.

(2) Na dikevi lesu ni dua na i tukutuku mai na mataveivaqaqai ka vakadonui vakalawa me vaka e vakaraitaka na tiki ni lawa oqo e ria vukuna e dua ka sa tauri tiko vakavesu, na mataveivaqaqai ka vakadonui vakalawa e na rawa ni tokona na kena vinakati me tosoi tikoga na nona tauri tiko vakavesu ki na i tini ni lewa ka vakaroti kina ia, vakavo ga ke tukuni tu e na lawa, na i tini ni lewa oqori e na sega ni na vakaukauwataki vakalawa me vakayacora e dua na ka e vakaduri mai.

(3) E sega ni tukuni e na tikina lailai (1) (d) se (e) e na tiki ni lawa oqo me taurivaki kina na noda dodonu e dua me saumi mai na i lavo ni Matanitu na nona daunivakasala vakalawa.

Vakatoroicaketaki ni Bula

18. E sega ni dua na ka e virikotori e na tikina 16 e na Yavu ni Vakatulewa oqo me na tarova na kena vakaduri e dua na lawa se dua na i tuvatuva ni cakacaka se veika tale e so ka kena i naki me vakavinakataka na i tuvaki ni tamata yadua se i lawalawa ka okati kina ko ira ka ra vakalegai e na vuku ni nodra lewena e dua na mata tamata, tagane se yalewa, vanua e vu mai kina, nanuma vakapolitiki, roka, lotu se vakabauta.

Na vakaukauwataki ni Wase ni Lawa ni yeitaqomaki

19.-(1) Ke vakaraitaka e dua na lewenivanua ni dua na ka e virikotori e na wase oqo e veisaqasaqa tiko e na dua na ka e sa vakayacori oti, se vakayacori tiko, se vakarau vakayacori vua (se, kivua e dua na lewenivanua sa tauri tiko vakavesu, ke vakaraitaka tale e dua na cala ka vakayacora ko koya ka vesu tiko) veitalia mada ga ke sa tu e dua na nona kisi ni veilewai sa na rawa vei koya tale ka dua me kerea ki na Mataveilewai Levu me vakatauca kina e dua na nona 1ewa.

(2) Sa na tu vua na Mataveilewai Levu na kaukauwa–

a] me rogoca ka vakatulewa e na kerekere kece e kau cake mai e na tiki ni lawa sa cavuti oti e cake;

b] me vakatulewa e na veika kece e baleta na tiki ni lawa ka tarava, ka

vakatauca na nona lewa, solia na samani kei na i vakasala e veiganiti me vakaukauwataki se taqomaka na veika e okati e na wase ni lawa oqo.

Vakavo ke sa nanuma na Mataveilewai Levu me kakua ni tauca na nona lewa e na dua na tiki ni lawa oqo ni sa vakadinadinataka ni sa tu rawa na kena i wali ka kau cake mai vua na lewenivanua ko ya e na dua na lawa sa tu rawa.

(3) E na kena rogoci e dua na i tukutuku mai na dua na Mataveilewai, ke kau cake mai kina e dua na tikina ka veisaqasaqa tiko kei na wase ni lawa oqo, sa na rawa vei koya e rogoca na veilewai, me na vakayacora na kerekere nei koya ka lewai tiko, me vakauta ki na Mataveilewai Levu na tikina e kau cake mai ko ya, vakavo kevaka e raici mai na nona vakatauca na nona lewa, e sa rawa ni vakatauca na i otioti ni lewa, ni tikina e tarogi e sega na kena yavu dodonu ka vakaoti gauna walega.

(4) Kevaka e dua na tikina vakalawa e kau cake ki na Mataveilewai Levu ka baleta na tiki ni lawa sa cavuti oti, sa na vakatauca na Mataveilewai Levu na nona lewa e na tikina oqori, na Mataveilewai e rogoca taumada na kisi e na vakatauca na lewa ni Mataveilewai Levu, se kevaka e kau cake na lawa ko ya ki na Mataveilewai Levu se Mataveilewai Torocake, me vakarorogotaka na lewa ni Mataveilewai Torocake se Mataveilewai Levu, me vaka na lewa ka tauca kei na Mataveilewai Cecere.

(5) E na sega ni rogoca na Mataveilewai Levu e dua na kerekere kevaka e vakayacori e na tikina lailai (1) ni tikina oqo, kevaka e sega na kena yavu dodonu ka vakaoti gauna wale ga.

(6) Sa na tuna kaukauwa e na Mataveilewai Levu me i kuri ni kena ka solia na tiki ni lawa oqo me rawa ni vakayacora kina vakavinaka na Mataveilewai ko ya na i yalayala ni nona vakatulewa me vaka e virikotori to e na tiki ni lawa oqo.

(7) E na bulia na Navosavakadua e so na i vakaro vakalawa ka vauca na tiki ni lawa oqo e na kena rogoci vakalawa e na Mataveilewai Levu (okati kina na i vakarau vakalawa me vakayacori mai na gauna e kau cake mai kina na kerekere ka la'ki tini ki na Mataveilewai Levu).

Na i Balebale ni wase e II kei na Tikina e sega ni Vauca

20.-(1) E na i wase ni lawa oqo, vakavo kevaka e duidui na tikina e gadrevi kina–

"veisaqasaqa" me baleta e dua na ka e gadrevi ka okati kina na kena sega n vakamuri na veika e gadrevi me vakayacori, na i balebale ni vosa oqori ka kilai raraba e na taurivaki;

"mataveilewai" e kena i balebale e dua na Mataveilewai vakalawa ka soli kina na kaukauwa e na vanua oqo ko Viti, okati kina na Mataveilewai, ia e vakavo na tikina e 5 kei na 7 ni Yavu ni Vakatulewa oqo, na Mataveilewai ka dau taurivaki vei ira ka vakaitavi e na cakacaka ni veitaqomaki;

"lawa ni cala" e kena i balebale na lawa ni cala ka taurivaki e Viti;

"mata vakalawa" e kena i balebale e dua e tu vua na kaukauwa vakalawa se vakatarai me tiko e Viti ka soli vua na kaukauwa me cakacaka vakalawa e Viti e na nona i tutu vaka-Loya;

"mata" me baleti ira era vakaitavi e na cakacaka ni veitaqomaki, okati kina e dua na lewenivanua, ka vakarurugi e na ruku ni lawa ni veitaqomaki, ka vauci e na lawa ko ya.

(2) E sega na ka e na tikina e 13, 14 se 15 e na Yavu ni Vakatulewa oqo e nanumi me vakatabuya na kena wiliki na i vakarau ni cakacaka ka vauci ira na vakailesilesi vakamatanitu, me taurivaki e na i vakarau e ganita me baleta na nodra veivosaki, se me ra soqo vata kei ira na vo ni lewenivanua, se me baleta nodra veitosoyaki, se na vauca era vakaitikotiko kina.

(3) E na vuku ni dua na lewenivanua ka vakaitavi e na cakacaka ni veitaqomaki e Viti, e sega ni tukuni tu se na kena vakayacori na lava e vauci ira me duidui se veisaqasaqa kei na dua na tiki ni wase oqo, vakavo ga na tikina 5, 7, kei na 8.

(4) E na vuku ni dua na lewenivanua e vakaitavi to e na dua na cakacaka ni veitaqomaki sega ni okati e Viti ka tiko voli e Viti e na veidinadinati e vakayacora na Matanitu ko Viti kei na dua tale na Matanitu se na dua tale na i soqosoqo levu e vuravura, e sega ni dua na tikina se dua na lewa ka vauci ira e na cakacaka ni veitaqomaki me duidui se veisaqasaqa kei na dua na tikina e na wase ni lawa oqo.

(5) E na sega ni vakayacori e dua na i vakarau vua e dua ka lewe tu ni cakacaka ni veitaqomaki ka veisei kei Viti e na i valu ka sega ni dua na lawa me vakalatilati e na kena gadrevi me vakayacori me kacivaki ni duidui se veisaqasaqa kei na dua na tiki ni wase ni lawa oqo.

(6) E na wase ni lawa oqo, "na gauna ni tiko leqa" na kena i.balebale, e dua na gauna:-

a] e vakaitavi tiko kina ko Viti e na dua na i valu; se

b] e vakayagataki tiko na i Vakaro ni Tiko Leqa ka kacivaka na Peresitedi e na ruku ni tikina 163 ni Yavu ni Vakatulewa oqo ka vakaraitaka kina na tiko leqa ni lewenivanua.

NODRA GAGADRE BIBI NA I TAUKEI KEI IRA NA ROTUMA

Na Taqomaki kei na Vakamareqeti ni Nodra Gagadre na i Taukei kei ira na Rotuma

21.-(1) Veitalia se cava tale e tiko e na Wase II ni Yavu ni Vakatulewa oqo e sa na i tavi ni Palimedi me laveta cake ka taqomaka na nodra gagadre kei na veika raraba e baleti ira na i Taukei kei ira na lewe i Rotuma ka vakabibi oqo na kena dei tiko na nodra i tovo, na nodra i vakarau ni bula, nodra vuli kei na nodra bula vakailavo ka na vakarota na Matanitu e na kena vakamuri e dua na i tuvatuva ni cakacaka ka kena i naki me rawa kina na vei gagadre e so ka na vakamuria na Matanitu na i vakaro oqo.

(2) E na nona vakayacora na matanitu na nona i tavi ka koto e cake, e na rawa kina ki na Bose Yaco me –

[a] vakarota e dua ga na tabacakacaka vakamatanitu, na veitabana tale e so, kei ira na i tini ni lewa e na votai ni wasewase ni sikolasivi, veisasaga ni vuli tale e so kei na veivakamareqeti mai na matanitu;

[b] na nodra vukei na i Taukei kei ira na Rotuma e na veivakatorocaketaki vakabisinisi, e na gauna e vinakati kina e dua na i vola tara se laiseni ni kena cicivaki na buli yaya se bisinisi me na vakarota na kena soli na ka e gadrevi ko ya;

[c] ka na vakarota na tabana Vakamatanitu, Matabose se i tini ni lewa me baleta na kena rawa na veika e vakamatatataki tiko e na tikina lailai (1) e na tikina oqo;

kei na tabana Vakamatanitu se na Matabose se na i tini ni lewa ka sa vakaroti e na ruku ni parakaravu (a), (b) kei (c) ni tikina lailai oqo e sa na vakamuria na i vakaro oqo.

(3) E na kena vakayacori na i tavi me vaka e virikotori e na tikina oqo, e sa na cakacaka na Bose Yaco kei na Bose Levu Vakaturaga, se Matabose ni Yanuyanu ko Rotuma kevaka e na gadrevi vakakina.

Ko ira ka ra lewenivanua tu e na i ka ono ni Okotova, 1987

22. Sa na okati e dua ka lewenivanua tu e Viti e na i ka ono ni Okotova 1987 me lewenivanua e Viti e na i vakatekivu ni vakayagataki ni Yavu ni Vakatulewa oqo.

Na i vakarau ni veivakadonui me lewenivanua e Viti

23. E sa na okati me lewenivanua e Viti e dua kevaka–

b] e rau lewe ni vanua e Viti na i tubutubu;

c] sa volai me vakadonui me lewenivanua e Viti;

d] vakamatanitutaki.

Ko ira era sucu e Viti ni oti na i ka ono ni Okotova, 1987

24. Ko ira kece era qai sucu e Viti ni sa oti na i ka ono ni Okotova, 1987 era sa okati me ra lewenivanua e Viti e na gauna era sucu kina kevaka sa lewenivanua tu e Viti ko tamadra se tinadra.

Ko ira era sucu e na taudaku kei Viti ni oti na i ka ono ni Okotova, 1987

25. Sa na wili e dua ka sucu e na taudaku kei Viti ni oti na i ka ono ni Okotova, 1987 me Lewenivanua e Viti e na tiki ni siga e sucu kina kevaka e lewenivanua e Viti ko tamana.

Lewenivanua Vakamatanitutaki

26.(1) Me vaka e virikotori to e na tikina 28 ni Yavu ni Vakatulewa oqo, e na okati e na tikina oqo e dua me vakamatanitutaki me lewenivanua e Viti, kevaka e sa raica na Paraiminisita ni–

a] dua ka i vakarau vinaka;

b] e sa vakadinadinataka na nona gadreva me sa lewenivanua tudei e Viti;

c] e sa vosa bubului me vaka e volai to e na Kena i Kuri 1 e na Yavu ni Vakatulewa oqo kei na vei vosa bubului tale e so e ganiti me vakayacora.

(2) Na veika e virikotori e na tikina oqo e baleta–

a] e dua na yalewa e sa vakawati se sa vakawatitaka oti e dua ka lewenivanua e Viti; se

b] e dua ka sivia na 21 na yabaki ni nona bula ka taucoko tu na i tuvaki ni nona bula, ka sucu e na taudaku kei Viti ia ka lewenivanua e Viti na tukana se ko tubuna.

Vakavo ga kevaka e yavutaki na dodonu me wili vakalewenivanua e Viti e na vuku ni tikina oqo e na veika e dau vakamuri se na i vakatagedegede e ganiti me baleta na kena taqomaki na bula raraba se lava ni bula vaka veimaliwai.

(3) Veitalia se cava tale e volai to e na tikina lailai (1) kei na (2) e na tikina oqo, e dua na gone vulagi ka susuga e dua na lewenivanua e Viti me vaka na i vakarau dodonu vakalawa e Viti e na rawa ni vakamatanitutaki me lewenivanua e Viti na gone kevaka e kerea vakakina ko koya ka veisusu.

Volai me Vakadonui me Lewenivanua e Viti

27. (1) Me vaka e virikotori e na tikina 28 ni Yavu ni Vakatulewa oqo, e dua ka sa vakadonui e na vuku ni tikina oqo e na rawa ni kerea vakaivola vua na Paraiminisita na kena soli vua na veivakadonui me lewenivanua e Viti.

(2) E na sega ni rawa vua e dua me kerea na kena soli vua na veivakadonui me lewenivanua e Viti vakavo ke raica na Paraiminisita ni–

a] dua ka sivia na 21 na yabaki ni nona bula ka taucoko to na i tuvaki ni nona bula;

b] dua ka i vakarau vinaka;

c] e sa vakadinadinataka na nona gadreva me sa lewenivanua tudei e Viti;

d] dua ka sa kila vakamatata na i vakarau ni bula ni lewenivanua e Viti;

e] dua ka sa vakaitavi to se rawa ni vakaitavi e na kena vakatorocaketaki na vakarau ni bula e Viti;

f] dua ka sa vosa bubului me vaka e volai tu e na Kena i Kuri 1 e na Yavu ni Vakatulewa oqo kei na vei vosa bubului tale e so e ganiti me vakayacora; kei

g] dua, ni sa bera na tiki ni siga e kerekere tiko mai kina, ka sa-

i] vakaitikotiko e Viti me 5 veitarataravi na yabaki; se

ii] vakaitikotiko e Viti me 12 veitarataravi na vula, ka e na loma ni 10 na yabaki ni sa bera na nona kerekere e sega ni lailai sobu mai na 5 na yabaki na nona vakaitikotiko voli e Viti.

Na kena Sagai me Tarovi me Lewenivanua ni Rua na Matanitu

28. (1) Me vaka e virikotori e na tikina lailai tale e so e na tikina oqo e sa na kautani mai vua e dua na nona dodonu ni lewenivanua e Viti kevaka e rawata se taura tale na nona dodonu vakalewenivanua ni dua tani tale na matanitu.

(2) Na nona volai e dua me lewenivanua e Viti se na kena soli na veivakadonui ki vua e dua ka lewenivanua tudei ni dua tani tale na vanua e na gauna e soli kina na veivakadonui e na vakatau e na nona vakatusa ni sa na vakasuka na nona lewenivanua ni matanitu ko ya e na loma ni gauna ka sega ni sivia e 12 na vula mai na tiki ni siga ka soli kina vua na veivakadonui.

(3) E dua na lewenivanua ka sucu e Viti e na sega ni rawa me vakasuka na nona dodonu vaka lewenivanua e Viti kevaka, e na loma ni 12 na vula ka tekivu me vakayagataki kina na Yavu ni Vakatulewa oqo se e na loma ni 12 na vula ni yacova oti na i ka 21 na yabaki ni nona bola (koya ka yaco e muri veirau) e sa dodonu me muduka na nona wili to vaka lewenivanua ni dua tale na matanitu.

Na kaukauwa ni Palimedi

29. E na rawa ni buli lawa na Palimedi me baleta –

a] na kena muduki na nona okati to me lewenivanua e Viti e dua ka sa lewenivanua e Viti ka sega ni baleta na nona sucu e Viti se na nona vakamatanitutaki;

b] na nona vakasuka e dua na dodonu me lewenivanua e Viti;

c] na kena sega ni vakadonui me lewenivanua e Viti e dua ka sa lewe to ni vanua ko Viti ka sa yacova na 22 na yabaki ni nona bula, ka lewenivanua tale ga ni dua tale na matanitu, ka sa bera, e na loma ni dua na gauna me vaka e vinakati kina, me vakasuka na nona dodonu me lewenivanua ni matanitu ko ya, kevaka e sega ni rawa vua e na vuku ni lawa ni matanitu ko ya me vakasuka na nona dodonu me lewenivanua ni matanitu ko ya, me vosa yalayala me vaka e vinakati kina.

Vakamatatataki na i balebale ni vosa e so ena wase oqo

30. (1) E na wase ni lawa oqo sa na okati me tama ko tina ni gone ke sucu na gone oqori e na taudaku ni vakamau.

(2) E na vuku ni wase ni lawa oqo ko koya e sucu e na dua na waqa se na waqavuka ka vakamatanitutaki to se na dua na waqa ka sega ni vakamatanitutaki mai na dua na matanitu e sa na wiliki me sucu mai na vanua ka volai (register) kina na waqa se waqavuka oqori, se me vaka na lawa ni matanitu ko ya.

(3) E na dua na vanua e tukuni kina na wase ni lawa oqo na yaca ni nona matanitu e dua na tama ni gone e na gauna e sucu kina na gone ko ya sa na wiliki e na gauna sa mate kina ko tamana, sa wiliki me sa lewe ni matanitu ka volai to kina ko tamana.

Na vakaduri ni tutu vaka-Peresitedi

31. Sa na dua na Peresitedi ka i Liuliu Levu ni Mataivalu e Viti ka na dau digitaki koya na Bose Levu Vakaturaga me lima na yabaki na kena dede.

Nona Matabose na Peresitedi

32.-(1) E sa na dua na matabose ka na dau bose e na veisureti ni Peresitedi me vakasalataki koya e na so na ka e baleta na vanua ko Viti.

(2) Sa na i liuliu ni matabose na Peresitedi ka me ra na lewena, e so na lewenivanua e Viti ka digitaki ira na Peresitedi e na nona lewa ga vakataki koya.

33.-(1) Me baleta na kena digitaki e dua na Peresitedi Vakatawa, e sa na lesia na Bose Levu Vakaturaga me lewe rua ka tu veirau na kila vakacakacaka, vakavuli kei na lewa matau ka ganiti e na i tutu vaka-Peresitedi e na gauna e sega ni tawani tiko kina na i tutu oqo.

(2) E na gauna e dau yali kina e Viti ko koya ka taura to na i tutu vaka-Peresitedi, se ke yacovi koya e dua na ka ka vakavuna me sega ni rawa ni vakayacora kina na nona i tavi, sa na vakayacora na i tavi oqo ko koya na i matai ni nodra digidigi na Bose Levu Vakaturaga me vaka ka virikotori e na tikina lailai e cake:

Kevaka e sega ni rawa vua na i matai ni digidigi ni Bose Levu Vakaturaga me tawana na i tutu vaka-Peresitedi, e sa na tawana na i tutu vaka-Peresitedi ko koya na i karua ni digidigi ni Bose Levu Vakaturaga.

(3) E na gauna e yali kina e Viti na Peresitedi se sega ni vakayacora rawa na nona i tavi ka sega tale ga ni dua vei rau na i digidigi ni Bose Levu Vakaturaga, me vaka e virikotori e na tikina lailai(1) e na tikina oqo, e rawa ni vakatawana na i tutu vaka-Peresitedi, e sa na tawana vakatawa na i tutu vaka-Peresitedi na i Liuliu ni Seneti.

(4) E na vuku ni tikina lailai (2) e na tikina oqo e na vakadeitaka na yaca i koya ka sa i digidigi ni Bose Levu Vakaturaga e dua na i Vakadinadina ni Matanitu.

(5) E na sega ni vakatawana se vakayacora na i tavi ni Peresitedi e dua vakavo ga ke sa Vosa Bubului ki na nona i tavi vaka-Peresitedi me vaka e volai to e na Kena i Kuri 1 ni Yavu ni Vakatulewa oqo.

Na nona vosa bubului na Peresitedi

34. Ko koya sa digitaki me Peresitedi se digitaki me vakayacora na cakacaka ni tutu ko ya e na ruku ni tiki ni lawa ka tukuni oti cake; ni sa bera ni vakayacora e dua na i tavi oqori, me na Vosa Bubului ki na nodra i tavi vaka-Peresitedi me vaka e tukuni e na Kena i Kuri 1 e na Yavu ni Vakatulewa oqo, na Vosa Bubului oqo me na vakadinadinataka na Navosavakadua, se dua ga na Turaganilewa ni Mataveilewai Levu me vaka na nona i lesilesi na Navosavakadua.

Na vakacegui ni Peresitedi e na nona cala

35.-(1) Na Paraiminisita, e na vuku ni tukutuku ka taura rawa, e na kerea na Navosavakadua me digitaka e dua na Mataveivaqaqai me dikeva na nona beitaki na Peresitedi e na nona cala.

(2) Na Mataveivaqaqai ka digitaka na Navosavakadua me vaka e volai tu e na tikina lailai e cake, e na lewena e dua se levu cake ka digitaki mai vei ira ka ra vakaitutu cecere e na tabana vakalawa e Viti se era a taura to se taura tiko e dua na i tutu cecere e na tabana vakalawa ni dua tale na matanitu me vaka sa lewa na Navosavakadua ka na vakadikeva na Matabose ni Mataveivaqaqai ka ratou na tukutuku vua na Navosavakadua me vakaraitaki kina na nodratou nanuma ni dina se sega na nona cala vakacakacaka.

(3) Ni taura oti na i tukutuku ni Mataveivaqaqai na Navosavakadua e na qai solia. vata na i tukutuku oqo kei na nona nanuma ki vua na Paraiminisita, ka na qai vakaraitaka na i tukutuku oqo ki vua na i Liuliu ni Bose Levu Vakaturaga ka me vakatulewa kina na Bose Levu Vakaturaga.

(4) Me yacova na gauna ka vakadinadinataki kina ni sega ni cala, sa na vakatabui vua na Peresitedi me tomana tiko na nona i tavi, ka sa, na vakayacora na nona i tavi e dua vei rau ka volai tiko e na tikina lailai (2) se (3) e na tikina 33 ni Yavu ni Vakatulewa oqo.

(5) Ke sa vakadonuya na Bose Levu Vakaturaga, e na vuku ni tukutuku ni Mataveivaqaqai ka tokona e tolu na i ka va ni lewe ni Bose taucoko ni sa vakayacora na Peresitedi e dua na cala bibi e sa na cegu na Peresitedi mai na nona i tutu ka sa na tawana vakatawa na i tutu vaka-Peresitedi ko koya ka digitaki e na ruku ni tikina lailai (4) e na tikina oqo me yacova ni sa digitaka na Bose Levu Vakaturaga e dua me taura na i tutu vaka-Peresitedi.

Na i vakarau ni veivaqaqai ni Mataveivaqaqai

36.-(1) Na Mataveivaqaqai ka digitaki e na tikina 35 ni Yavu ni Vakatulewa oqo sa na vakayacora na nona veivaqaqai vakataki koya, ka na vakayacora na veivaqaqai ko ya me vaka na i dusidusi ka nanuma na mataveivaqaqai ni veiganiti kaya.

(2) Veitalia mada na kena rabailevu na tikina lailai ka tukuni oti mai cake, sa na rawa vua na mataveivaqaqai oqori me kaciva e dua me rairai ka soli tukutuku e na dua ga na ka e gadrevi me vakamatatataki ka na rawa me vakaroti koya ka samanitaki me Vosa Bubului ni bera ni soli tukutuku e matadratou, ke sega ko ya, me vakaroti koya me tabaka e dua na i vola vakadinadina ni na tukuna ko koya na i tukutuku dodonu me baleta na veika e vakatarogi tiko kina.

Na nona vakacegui na Peresitedi ni sa sega ni vakayacora rawa na nona cakacaka

37.-(1) Na Paraiminisita ka cakacaka e na i tukutuku ka taura rawa e na kerea na Navosavakadua me digitaka e dua na Matabose Vakavuniwai me baleta na kena dikevi na i tuvaki ni bula kei na vakasama ni Peresitedi me vakayacora na nona i tavi.

(2) Na Navosavakadua e na digitaka na Matabose Vakavuniwai me vaka e virikotori e na tikina lailai e cake ka me kakua ni lailai sobu na lewena mai na 3 mai vei ira na vuniwai vakaivola e Viti se vakaivola mai vanua tani me vaka na lewa ni Navosavakadua, eratou na qai vaqaqa na vuniwai oqori ka solia na i vola tukutuku kivua na Navosavakadua ni nodratou nanuma se dina se sega me baleta na i tuvaki ni bula kei na vakasama ni Peresitedi ka sa vakavuna na nona sega ni vakayacora rawa kina na nona i tavi.

(3) Ni sa taura oti na i tukutuku ni Matabose Vakavuniwai na Navosavakadua e sa na qai solia vata na i tukutuku oqo kei na nona nanuma ki vua na Paraiminisita ka sa na qai vakaraitaka vua na i Liuliu ni Bose Levu Vakaturaga ka me na vakataulewa kina na Bose Levu Vakaturaga.

(4) Me yacova na gauna ni sa vakadinadinataka na Bose Levu Vakaturaga na i tuvaki ni nona bula kei na vakasama na Peresitedi ni sa sega dina ni rawa vua me vakayacora na nona i tavi, sa na cegu tu vakawawa na Peresitedi, ka sa na vakayacora tiko na i tavi vaka-Peresitedi ko koya ka digitaki me vaka e virikotori to e na tikina lailai (2) kei (3) e na tikina 33 ni Yavu ni Vakatulewa oqo.

(5) Ke sa taura na i tukutuku ni Matabose Vakavuniwai na Bose Levu Vakaturaga ka sa vakadonuya e na veitokoni ni tolu na i ka va (3/4) mai vei ira ka lewena ni sa sega ni vakayacora rawa na nona i tavi na Peresitedi e na vuku ni tuvaki ni nona bula kei na vakasama sa na qai vakacegu ko koya mai na i tutu vaka-Peresitedi, ka sa na tawana vakawawa na i tutu vaka-Peresitedi ko koya ka digitaki e na ruku ni tikina lailai (4) e na tikina oqo me yacova ni sa digitaka na Bose Levu Vakaturaga e dua na Peresitedi vou.

Na i kuri ni veika me tokona na tabana oqo

38.-(1) Me vaka na tikina lailai ka tarava, e na cakava na Bose Levu Vakaturaga e so na yavu ni veika me kilaka tokona me vaka e gadrevi vakakina se vinakati e na vuku ni ka me vakayacori ka soli vakalawa vua e na wase ni lawa oqo (veitalia ga na veika e sega ni matata) na kena vakamuri na i vakarau ni veidigitaki ki na i tutu vaka-Peresitedi kei na nona vakaturi e dua e na rawa ni vakayacora na i tutu vaka-Peresitedi;

(2) Sa na bulia se vakarawarawataka na Palimedi na kena buli na lawa me kuria se tokona na veika yaga ka vakatotolotaki ka vure cake mai e na vuku ni wase ni lawa oqo ka wili kina (veitalia ga na veika e sega ni matata ka tukuni oqo era) na ka oqo –

(a) na kedra i sau, na veivuke vakailavo tale e so (wili kina na inisua ni vakacalaka, na peniseni kei na i lavo ni vakacegu) ni Peresitedi se ko koya sa digitaki me vakayacora na cakacaka vaka-Peresitedi;

(b) na kaukauwa kei ‘na veika' vinaka kece e lako vata kaya me nodratou na lewe ni Matabose Vakavuniwai se mataveivagaqai ka digitaki e na tikina 35 kei na 37 ni Yavu ni Vakatulewa oqo kei ira taucoko na kena vakailesilesi se veitabana me baleta ira nodratou veivaqaqai se i vola tukutuku vakavuniwai;

(c) na i vakamacala kei na veilewai ka lako vata kei na veilewai e na wase oqo, me will kina na cala ka lako vata kei na kau mai ka mai vakatarogi ko koya ka samanitaki e na Mataveivaqaqai e na ruku ni tikina e 36 ni Yavu ni Vakatulewa oqo;

(d) me baleta na nona dodonu kei na veika vinaka kece e lako vata kaya vei koya ka lakovi me mai soli tukutuku ki na Mataveivaqaqai e na ruku ni tikina 36 ni Yavu ni Vakatulewa oqo.

39. Me sa dua na Palimedi kei Viti ka na okati kina na Peresitedi, na Vale ni Bose Lawa kei na Seneti.

Lewe ni Vale ni Bose Lawa

40. Era na lee ni Bose laws ko ira era digitaki mai na veidigidigi se ra mata lesi me vaka na ka e virikotori e na Yavu ni Vakatulewa oqo kei nai valavala me vakayacori kina.

Na i Wiliwili kei na i Vakarau ni nodra Digitaki na Mata

41.-(1) E sa na 70 na lewe ni Bose Lawa, ka ra digitaki me ra matataka na veivanua ni veidigidigi.

(2) Me baleta na digitaki ni mata ki na Vale ni Bose, e na tabaki kece na yacadra ko ira na veidigidigi e na dua vei iratou na i vola ni yaca ni veidigidigi me vakaoqo:

a] dua na i vola ni yaca me baleti ira na i Taukei;

b] dua na i vola ni yaca me baleti ira na Idia;

c] dua na i vola ni yaca me baleti ira na Rotuma; ka

d] dua na i vola ni yaca me baleti ira era sega ni Taukei ka ra sega ni Idia, se Rotuma.

(3) Me digitaki mai e tolusagavulu ka vitu na mata me ra lewe ni Bose ka volai to na yacadra e na i vola ni veidigidigi ni Taukei me ra lewe Bose.

(4) Me digitaki mai e ruasagavulukavitu na mata ka volai to na yacadra e na i vola ni yaca ni veidigidigi vei ira na Idia me ra lewe Bose

(5) Me digitaki mai e dua na mata ka volai to na yacana e na i vola ni yaca ni veidigidigi vei ira na Rotuma.

(6) Me digitaki mai e lewe lima na mata ka volai to na yacadra e na i viola ni yaca ni veidigidigi ka volai to kina na yacadra ko ira e ra sega ni Taukei ka ra sega ni Idia se Rotuma, me ra lewe ni Bose.

Nona vakatabui e dua na mata me to e na veidigidigi

42.-(1) E na vakatabui e dua me digitaki se me to e na veidigidigi me mata ki na Vale ni Bose Lawa –

a] kevaka e laurai vua ni solia tiko na nona yalodina kei na veivakabauti ki na dua tale na kaukauwa vakaveiliutaki se ki na dua tale na matanitu e na taudaku kei Viti;

b] kevaka e sa beqaravu se ke sa sega ni vagalalataki koya mai na nona i tutu vakabeqaravu e na lawa ni matanitu ko Viti se na dua tani tale na matanitu mai taudaku;

c] kevaka e sa kilai vakalawa ni sa leqa to nona vakasama;

d] kevaka e sa tau vua na i totogi mate e na dua na mataveilewai e Viti se mai na dua na vanua tani se tau vua na i totogi me sogo e Vale ni Veivesu ka sivia na vula tinikarua;

e] kevaka e sa bokoci nona mata e na nona sa vakacalai e na dua na lawa ni veidigidigi;

f] kevaka e taura to e dua na cakacaka vakamatanitu ka qai vakavo ga ke to e dua na lewa ni Palimedi me vakadonui kina na nona tu.

(2) Me baleta na parakaravu (d) e cake–

a] ke soli e rua se levu cake na i totogi ni curu ki vale ni veivesu ka me ra qai cakacakataki vakaveitarataravi sa na okati ga ko ya me dua ka me qai sogoni vata na dede ni gauna e cakacakataki kina;

b] e na sega ni wiliki na i totogi curu ki vale ni veivesu kevaka e lavaki me baleta na nona sega ni solia rawa na i totogi lavo ko koya e beitaki.

(3) E sega ni dodonu vua e dua me to e na veidigidigi me lawa ni Bose Lawa me vaka e virikotori e na tikina e 41(3) ni Yavu ni Vakatulewa oqo ni dua na i wasewase ni Veidigidigi vakavo ke sa tabaki se rawa ni tabaki na yacana e na i Vola ni Kawa Bula; ka maroroi tiko e na tabana ni Veitarogivanua me vaka e virikotori to e na tikina 9 kei na 10 ni Lawa ni Qele ni Taukei:

E na vakatau e na kena tabaki se rawa ni tabaki na yaca e na i Vola ni Kawa Bula e na veivakadeitaki ni Tabana ni Veitarogivanua ka sa nona na i otioti ni lewa.

(4) Me baleta na kena digitaki na lewe ni Bose Lawa ka tukuni tiko e na tikina 41(3) e na Yavu ni Vakatulewa oqo, e na digitaka e dua na i Taukei me to e na wasewase ni veidigidigi ka tukuni tiko e na tikina 48(2)(a) se e na wasewase ni veidigidigi ka tukuni tiko e na tikina 48(2)(b) ni Yavu ni Vakatulewa oqo:

Na nona rawa ni tu:

a] e na dua na i wasewase ni veidigidigi ka tukuni tiko e na tikina 48(2) (a) e na vakatau e na nona volai to se rawa ni volai e na i Vola ni Kawa Bula ni Yasana ka tu tiko kina ka na vakadeitaka se vakatulewa e na veivakadeitaki ni Tabana ni veitarogivanua ka sa nona na i otioti ni lewa; kei

b] e na wasewase ni veidigidigi ka tukuni tiko e na tikina 48(2)(b) e na Yavu ni Vakatulewa oqo e na vakatau e na nona vakaitikotiko tudei e na wasewase ni veidigidigi ko ya.

(5) E sega ni dodonu vua e dua me to se veiqati e na veidigidigi me lewe ni Bose Lawa mai na sivia e dua. na i wasewase ni veidigidigi e na dua na gauna ni veidigidigi levu se dua ga na veidigidigi me vakatawani kina e dua na'i dabedabe e sa lala e na vale ni Bose.

Vagalalataki ni nodra i dabedabe na mata

43.-(1) E na vagalalataka na nona i dabedabe ni Vale ni Bose Lawa e dua na mata kevaka e –

a] sa bokoci na Palimedi;

b] sa sega ni lewenivanua ko Viti ko koya na mata;

c] yali veitarataravi e na rua na bose ka sega ni kerea mai vua na Sipika (se yali na Sipika, a nona i Vukevuke) ni bera ni oti e dua vei iratou na Bose ko ya, na veivakadonui ni nona tiko se yali e na Bose;

d] tiko e dua na nona i ulubale, kevaka e sega ni mata ko koya, ka vakavuna me sega ni vakadonui me veidigitaki e na kaukauwa ni parakaravu [a], [b], [c], [e] se [f] ni tiki ni lawa lailai (1) ni tikina e cake;

e] sa sega ni lewe ni lawalawa vakapolitiki ka digitaki mai kina me lewe ni Vale ni Bose.

(2) Sa na rawa ni vagalalataka na nona i dabedabe e dua na mata kevaka e sa vola e ligana na nona i vola vua na Sipika se vua na kena i sosomi ke sega ni cakacaka tiko na Sipika ka sa na galala na nona i dabedabe e na loma ni Vale ni Bose Lawa, e na gauna sara ga sa taura kina na i vola na Sipika se na kena i Sosomi.

(3) Me baleta na parakaravu [c] ni tikina lailai (1) ni tikina oqo, na "bose" e kena i balebale na dabe ni Bose Lawa mai na i matai ni gauna e yaco kina ka yacova ni sa mai rube to me yacova e dua tale na gauna e na qai lokuci me yaco tale kina.

Vagalalataki ni dabedabe e na vuku ni totogi vakaveilewai

44.-(1) Me vaka e virikotori e na tikina oqo, ke sa tauca e dua na Mataveilewai e Viti se mai na vanua tani vua e dua na mata ni Bose Lawa na i totogi kuna se me sogo ki Vale ni Veivesu me sivia tinikarua na vula na kena dede, sa na muduki na nona lewe ni Matabose ka sa na vagalalataka na nona i dabedabe e na gauna e sa na oti kina e tolusagavulu na siga mai na gauna e tau kina vua na i totogi.

E na qai vakavo ga ke kerei na Sipika, se ko koya na kena i Sosomi ke sega ni cakacaka tiko na Sipika e na dua na lewa se gade, me tosoya tiko na nona vakacegu e na loma ni gauna e tolusagavulu na siga me rawa, kina ni kerea na mata na nona dodonu me kau vakaveileti ki na veilewai na nona vakacegui vakatawadodonu. Na tosoi tiko ni nona kerekere me kakua ni sivia na tolu na drau ka tolusagavulu na siga ka qai vakavo ga ke sa vakadonuya na Bose Lawa

(2) Kevaka e sa bera ni vagalalataka na nona i dabedabe na mata ka yaco me sa vosoti se sa bokoci na nona i totogi e na nona Gala, se sa musuki sobu mai na kena i totogi me lailai sobu mai na vula tinikarua, e sa na sega ni vagalalataka ko koya na nona i dabedabe ka sa na lewe ni Bose Lawa tikoga.

(3) Parakaravu [a] kei na [b] e na tikina 42(2) e na Yavu ni Vakatulewa oqo sa na kena i balebale talega e na vuku ni tikina oqo na i balebale ni parakaravu [d] e na tikina 42(1).

Sipika kei na i Sosomi ni Sipika

45.-(1) E na lesia na Sipika kei na Sosomi ni Sipika na Bose Lawa mai vei ira ka ra sega ni lewe ni Bose ka rawa vei ira me ra lewe ni bose e na i matai ni gauna e dabe kina na Bose Lawa ni oti e dua na veidigidigi.

(2) Me vosa bubului mada ko koya e digitaki me Sipika se i Sosomi ni Sipika, ni bera ni taura na i tutu oqori me vaka ka tukuni e na Kena i Kuri 1 e na Yavu ni Vakatulewa oqo ka me vosa bubului e na mata i Vunivola Levu ni Palimedi.

(3) E sa na vagalalataki na i tutu vaka-Sipika kei na i Sosomi ni Sipika kevaka era sa vakadonuya e rauta e rua na i ka tolu ni lewe ni Bose, ia ko koya na i Sosomi ni Sipika e na gauna sa digitaki kina me Sipika.

(4) Sa na rawa me kerea na nona vakacegu na Sipika se na i Sosomi ni Sipika ke vola yani na nona i vola ni vakacegu e na mawe ni ligana ka sa na vakacegu sara ga e na gauna e sa taura kina na nona i vola na Vunivola Levu ni Palimedi.

(5) E na lala na i tutu vaka-Sipika e na i matai ni gauna e dabe kina na Bose Lawa ni oti e dua na veidigidigi ka na lala tale ga na nona i dabedabe na i Sosomi ni Sipika e na gauna e oti kina na bose ni Palimedi.

(6) Kevaka e mani vakalalai na i dabedabe ni Sipika se i Sosomi ni Sipika e.na ruku ni tikina lailai [3] se [4] e na tikina oqo, e sa na lesia na Bose Lawa e dua me vaka na kaukauwa e to e na vuku ni tikina lailai (1) e na tikina oqo, vakavo ke sa muduki na Palimedi, me vakatawana na i tutu ko ya ni bera ni yaco tale na Bose ka tarava. Me baleta na i Sosomi ni Sipika, me lesi e dua e na kena totolo duadua me vakayacori kina.

(7) E na sega ni rawa ni garavi e dua na gacagaca ni Bose Lawa (vakavo wale ga na digitaki ni Sipika) kevaka e sa lala to na i tutu vaka-Sipika se na i Sosomi ni Sipika.

Lewai ni Veileti baleta na mata Digitaki

46.-(1) Sa tu e na Mataveilewai Levu na kaukauwa me rogoca ka vakataulewa e na veileti me baleta –

a] e dua e sa digitaki e na kena i vakarau dodonu ki na Bose Lawa;

b] e dua na mata digitaki ni Bose ka sa vakalala na nona i dabedabe se sa gadrevi me vakalala na nona i dabedabe baleta na kaukauwa ni tikina 44 e na Yavu ni Vakatulewa oqo me sa muduki na nona vakayacora na nona i tavi vakamata ni Bose Lawa.

(2) Na kena kerei me veiletitaki na ka sa volai e cake mai vua e dua na mata e sa digitak oti e rawa ni vakayacora e dua e a vakaitavi e na veidigidigi, se, me vakayacora na Vunilawa, as kevaka e vakayacora na - veileti e dua ka sega ni ko Vunilawa, e sa to na kaukauwa vua na Vunilawa me curu-mai ka tiko e na veileti ko ya se me na matataki yani kina e na gauna ni veivaqaqai.

(3) Na macala ni nona vakataulewa na Mataveilewai Levu-e na veileti ko ya e sa na sega ni veiletitaki tale.

(4) E na vuku ni lawa oqo sa na vakataulewa na Vunilawa e na nona kaukauwa ga vakaikoya ka na sega ni lewai koya e dua tale na kaukauwa e taudaku.

Matabose me lewa na i yalayala ni Wasewase ni Veidigidigi

47.-(1) E sa na dua na matabose me lewa na i yalayala ni Wasewase ni Veidigidigi ka me dua na kena i Liuliu ni Bose ka rau lewe rua tale me digitaki rau na Peresitedi e na i vakasala mai vua na Paraiminisita.

(2) E na sega ni vakatarai me lesi e dua na lewe ni Matabose me lewa na i yalayala ni Wasewase ni Veidigidigi kevaka e dua ko koya se sa dua oti ko koya e na loma ni 12 na vula sa oti ni bera na nona digitaki e a sa –

a] mata to ni Bose Lawa se mata digitaki ni dua na matanitu vakaitikotiko;

b] mata vakaturi kei na nona veivakadonui me sa tu e na veidigidigi me baleta na Bose Lawa se na Matabose ni Matanitu vakaitikotiko; se

c] taura to e dua na i tutu (ka sega ni tutu ka wili kina e dua ga na yasa i Viti) vakapolitiki ka dau vukea se tokona se na loma ni tinikarua na vula sa vukea se tokona e dua ka to e na veidigidigi me lewe ni Bose Lawa.

(3) E na vuku ni kaukauwa e koto e na tikina lailai ka tarava e na Yavu ni Vakatulewa oqo me sa na dau vakalala na nona i tutu e dua na lewe ni Matabose me lewa na i yalayala ni Wasewase ni Veidigidigi –

a] e na gauna sa cava kina e tinikarua na vula mai na gauna e a lesi taumada kina; se

b] kevaka e qai laurai e muri ni sega ni dodonu me a levee to ni Matabose oqo ka vakavuna na nona sega ni vakatarai me digitaki kina.

(4) Sa na vakayagataki na tikina 130 ni Yavu ni Vakatulewa oqo vua e dua na lewe ni Matabose oqo me vaka ka dau vakayagataki vei ira na levee ni Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu, vakavo na tikina lailai (7)[b] sa na vayagataki me vaka ga na vosa "me vaka na nona i vakasala na Paraiminisita" e sa na vakaisosomitaki e na vosa "e na nona lewa vakataki koya".

Wasewase ni Veidigidigi

48.-(1) E na vuku ni tikina oqo, sa na caka na i wasewase ni vanua me baleta na veidigidigi ki ra Bose Lawa me vaka sa virikotori mai na Matabose ni Veidigidigi.

(2) E sa na wasewasei ko Viti –

a] me baleta na digitaki ni tolusagavulukarua na mata ki na Bose Lawa me vaka e virikotori e na 41(3) e na Yavu ni Vakatulewa oqo e sa na tinikava (14) na i wasewase ka na yavutaki e na i yalayala ni Yasana me vaka e virikotori e na Lawa i Taukei, e na veiwasewase ni veidigidigi ka sa vakaoqo na kena wasewasei:

b] me baleta na nodra digitaki na lewe lima na mata ki na Bose Lawa me vaka e virikotori tu e na tikina 41(3) e na Yavu ni Vakatulewa oqo, e sa na lima na i wasewase ni veidigidigi e na koro vakavavalagi ka me, yadua mai na mata e na veiwasewase;

c] me baleta na kena digitaki ko ira na mata ki na Bose Lawa me vaka e virikotori e na Tikina 41(4) mai na ruasagavulukavitu na i wasewase ka me ya dua mai kina na mata e na veiwasewase;

d] e na vuku ni nodra digitaki na mata ki na Bose Lawa me vaka e virikotori e na tikina 41(5) me yadua mai na mata e na veiwasewase;

e] me baleta na nodra digitaki ko ira na mata ki na Bose Lawa me vaka e virikotori e na tikina 41(6) me na lima na i wasewase ka me yadua mai na mata e na veiwasewase.

(3) Ni sa vadavori oti na nona lewa na Matabose me lewa na i yalayala ni wasewase ni veidigidigi me baleta na i wasewase ni digitaki mata se, ni oti e dua na kena dikevi lesu, me virikotori tale e dua na i yalayala vou ni dua ga na i wasewase, e sa na vakayacori ko ya e na dua na kena i vakarau me vaka oqo–

a] na i Wasewase ni Veidigidigi ka tukuni tiko e na parakaravu [a] kei na [b] ni tikina lailai mai cake e tiko kina e voleka ni tautauvata na i wiliwili ni uabula ka ra i Taukei;

b] na i Wasewase ni Veidigidigi ka tukuni tiko e na parakaravu [c] ni tikina lailai e liu e tiko kina e voleka ni tautauvata na i wiliwili ni uabula ka ra Idia;

c] na i Wasewase ni Veidigidigi ka tukuni tiko e na parakaravu [e] e na tikina lailai e liu e tiko kina e voleka ni tautauvata na i wiliwili ni uabula ka ra sega ni Taukei, Idia, se Rotuma,

me raica na Matabose ka lewa na i yalayala ni Wasewase ni Veidigidigi me veiraurau vinaka:

Ke nanuma na Matabose me okati e so na ka me vaka na vatuka ni vanua, na i yalayala vaka-matanitu kei na i yalayala ciqomi vakavanua, sala ni veimaliwai, na kedra lewe levu kei na nodra veitosoyaki na lewe ni vanua me veisautaki kina na i yalayala ni wasewase ni veidigidigi.

E na qai kuria oqori e na nona vakayacora tiko na nona i tavi me baleta na i Wasewase ni Veidigidigi ka tukuni tiko e na parakaravu [a] e na tikina lailai e cake, sa na cakacaka vata na Matabose ni Veidigidigi kei na Matabose ni Yasana ka tauyavu taki e na ruku ni Lawa ni Veika Vakaitaukei (Fijian Affairs Act).

(4) E sa na tekivu me yalani na i yalayala ni Wasewase ni Veidigidigi e na gauna ga e sa vakadonui kina na Yavu ni Vakatulewa oqo, ni oti ko ya e sa na qai to na kaukauwa vua na Matabose me raica tale na i yalayala ke nanuma me veisautaki, me vakayacori na tikina ko ya e na loma tikoga, ni lima na yabaki mai na gauna e a tekivu yalani kina, se dikevi lesu kina, me vaka e ganita.

(5) Na veika kece e ria dau vakarota na matabose me lewa na i yalayala ni Wasewase ni Veidigidigi me dau tabaki e na Vola Tabaki Vakamatanitu mai na gauna e sa bokoci kina na kaukauwa ni Bose Lawa.

(6) E na tikina lailai e (3) ni tikina oqo na vosa na "uabula" e kena i balebale e dua e sa yabaki ruasagavulukadua se sivia.

Nona vakatabui kei na nona vakatabui e dua. me volai na Yacana e na i Vola ni veidigidigi me dua na Dauveidigitaki

49.-(1) E na vuku ni tikina lailai (2) kei (3) ni tikina oqo, sa na rawa vua e dua me volai na yacana e na dua vei ira na i vola ni yaca ni veidigidigi ka tukuni e na parakaravu [a],[b],[c] kei na [d] e na tikina 41(2) e ni Yavu ni Vakatulewa oqo, kevaka, sa na sega ni vakadonui vakavo, ke lewenivanua e Viti, ka vakaitikotiko tudei e Viti ka sa yacova na yabaki 21 na dede ni nona bula.

(2) E i naki ni tikina oqo, sa na rawa vua e dua me vakatokai me vakaitikotiko e Viti–

a] kevaka e sa vakaitikotiko e Viti e na loma ni ruasagavulu ka va na vula ni sa qai oti sara ga e dua na veidigidigi se dua na veidigidigi tubu koso me vakatawani kina e dua na i dabedabe ka sa lala e na Bose Lawa;

b] kevaka e na loma ni ruasagavulukava na vula ni sa qai oti sara ga e dua na veidigidigi se dua na veidigidigi tubu koso me vakatawana e dua na i dabedabe sa lala e na Bose Lawa, e dua ka vakaitikotiko e na taudaku kei Viti, sa na rawa me vakaraitaka vua na i Liuliu ni veidigidigi ni nona vakaitikotiko e na taudaku kei Viti e na loma ni ruasagavulukava na vula e baleta tiko na i ulubale–

i] me cakacaka e na vuku ni matanitu e na veiqaravi raraba se na mataivalu;

ii] me cakacaka e na dua na i soqosoqo ni veimatanitu ka lewena tiko ko Viti;

iii] la’ki cakacaka ki na taudaku kei Viti me vaka e lesi koya kina na i taukei ni cakacaka ka tiko na nona kabani ni bisinisi e Viti; se

iv] nona la’ki tiko vakavuli.

(3) E na sega ni vakatabui me volai e dua–

a] ke vakaraitaka na nona vakaliuca na nona dina kei na nona vakabauta e na dua tani tale na matanitu e na taudaku kei Viti;

b] ke sa tau oti vua na totogi mate mai na dua na Mataveilewai e Viti, se ke sa la'ki to e na dua tale na matanitu tani ke sa tau oti vua na i totogi me sivia e vula tinikarua na kena dede mai na dua na Mataveilewai;

c] ke sa vakadinadinataki ni sega ni tu vinaka to na i tuvaki ni nona vakasama; se

d] ke sa vakadeitaki vakalawa ni sega ni rawa ni tabaki se volai e na i Vola ni veidigidigi me veidigidigi e Viti e na vuku ni Gala e na lawa ni veidigidigi.

(4) E na tabu vua e dua me volai me veidigidigi kevaka e a sega ni tiko e na loma ni nona i wasewase me vaka ka vakaraitaki e na tikina 48 ni Yavu ni Vakatulewa oqo e na loma ni ruasagavulukava na vula ni bera na vola yaca.

(5) E na sega ni rawa ni dua na lewenivanua me tabaki me dauveidigidigi me sivia na dua na i Wasewase ni Veidigidigi.

(6) E sega ni dua e na soli vua na dodonu me tabaki na yacana e na vola ni veidigidigi me vaka e virikotori tu'e na tikina 41(2)(x) e na Yavu ni Vakatulewa oqo, vakavo ke sa tabaki to na yacana se tu vua na dodonu me tabaki na yacana e na i Vola ni Kawa Bula;
E na vakatau e na kena tabaki se rawa ni tabaki na yaca e na i Vola ni Kawa Bula e na veivakadeitaki ni Tabana ni Veitarogivanua ka sa nova na i otioti ni lewa.

(7) Na wasewasei ni lewenivanua ka sa vakadonui me tabaki e na dua na i vola ni yaca ni veidigidigi me sivia na dua na i Wasewase ni Veidigidigi sa na vakayacori me vaka ka vakaraitaki koto oqo.

(8) E sa na vakayagataki na parakaravu [a] kei na [b] ni tikina 42(2) e na Yavu ni Vakatulewa oqo me baleta na ruku ni tikina 3[b], [d] e na tikina 42(1) ni Yavu ni Vakatulewa oqo.

Na dodonu ni digidigi e na veidigidigi

50.-(1) Ko ira kece era sa volai me ra veidigidigi e na dua na i wasewase sa to vei ira na kaukauwa me ra veidigidigi e na i wasewase ko ya gai vakavo ga–

a] ke a sega ni veidigidigi ni sa tau oti vua e dua na i totogi mate se tiko vakavesu me vaka e koto e na parakaravu [b] ni tikina 49(3) ni Yavu ni Vakatulewa oqo se ke to e dua tale na vuna e sega kina ni rawa me la'ki tiko e na vanua ni veidigidigi e na kena gauna; se

b] kevaka e vakatabui me kakua ni veidigidigi e dua e na vuku ni lawa ni matanitu ka sa vakacalai kina e dua e na vuku ni nona vakaitavitaki koya e na cala ni veidigidigi.

(2) E na sega ni rawa vua e dua me veidigidigi e na dua na i wasewase ke sega ni sa volai tuna yacana e na i wasewase ko ya.

(3) Sa vakatabui vua e dua e sa tiko na yacana e na i vola ni veidigidigi e na koro lelevu me la’ki veidigidigi e na dua na yasana.

Matabose ni Veidigidigi

51.-(1) Me sa due na Matabose ni Veidigidigi ka na lewena e due me i Liuliu ni Matabose.ka digitaki koya na Peresitedi kei na vica tale ka me kakua ni lailai sobu mai na rua ka kakua ni sivia na lewe va na lewena ka digitaka na Peresitedi e na nona i vakasala na Paraiminisita.

(2) E na tabu ni digitaki e due ki na matabose oqo ke levee tiko ni Bose Lawa, lewe ni Seneti, se ke mate digitaki ni due na Matabose ni Koro, se ke mate vakaturi ki na Bose Lawa, se ke sa vakadonuya oti me mate digitaki ki na due na Matabose ni Koro.

(3). Me vaka na kaukauwa vakalawa e na tikina lailai ka tarava, e sa na vagalalataka kina na nona lewa ni matabose ni Veidigidigi e dua–

a.] ke sa cava na yabaki lima ni none vakailesilesi mai na tiki ni siga e a lesi taumada kina; se

b] ke laurai ni due na ka e qai laurai ka sega ni dodonu kina me a lesi taumada me lewe ni Matabose.

(4). Sa na vakayagataki vua e due na lewe ni Matabose na tikina 130 ni Yavu ni Vakatulewa oqo me vaka ka dau vakayagataki vei ire na lewe ni Matabose ni Cakac4ka Vakamatanitu, vakavo na tikina lailai (7) [b] sa na vakayagataki me vaka ga na vosa "me vaka na i vakasala ni Paraiminisita" se, de a vakaisosomitaki na vosa "e na nona lewa vakataki koya".

Liuliu Levu ni Veidigidigi

52.-(1) E sa na dua na i Liuliu ni Veidigidigi ka na vakailesilesivakamatanitu.

(2)E sa na to na kaukauwa vua na Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu me dau lesi koya me taura na i tutu vaka i Liuliu Levu ni Veidigidigi.

E tabu vua na matabose ni Cakacaka Vakamatanitu me lesia e due me taura na i tutu ni Liuliu ni Veidigidigi ke sega ni lewenivanua e Viti ka sega tale ga ni cakacaka vakamatanitu, qai vakavo ga ke sa vakadonuya vakakina na Paraiminisita.

(3) E na sega ni vakadonui vua edua me taura se taura vakatawa na i tutu ni Liuliu Levu ni Veidigidigi, vakavo ga ke tu vua na i vola tara ni cakacaka vaka-Loya e Viti.

(4) Sa na vakayacora na nona i tavi e na ruku ni Yavu ni Vakatulewa oqo na i Liuliu Levu ni Veidigidigi ka na sega ni rogoca e dua tani na i vakasala se me vakarorogo tale vua e due na lewenivanua se i tini ni lewa.

Na i tavi ni Matabose ni Veidigidigi kei na i Liuliu Levu ni Veidigidigi

53.-(1) Sa na tu e na Matabose ni Veidigidigi, na kaukauwa ni tavi, kei na tabaki ni yacadra na dauveidigidigi ki na Bose Lawa ka garava na nodra veidigidigi na lewena, na Matabose ni Veidigidigi e tu vua na kaukauwa me qaravi na i tavi me rau salavata kei na tabaki ni yaca e na i Vola ni Veidigidigi kei na Veidigidigi me vaka ka virikotori.

(2) Sa na tu talega vua na i Liuliu Levu ni Veidigidigi na kaukauwa vakalawa kei na so tale na I tavi baleta na tabaki ni yaca kei na veidigidigi ka sa nona i tavi me vakaraitaka vei ratou na lewe ni Matabose ni Veidigidigi na nona sa vakayacora tiko na nona i tavi, ka me to vua na kaukauwa me tiko e na bole ni Matabose ni Veidigidigi, ka na vakayacora tale kei na so na i vakasala ni Matabose me baleta na garavi ni nona i lesilesi. E na sega ni na vaqaqai e na dua na Mataveilewai Vakalawa ko koya na i Liuliu Levu ni Veidigidigi ke vakayacora tiko na nona i tavi me vaka e vakarota na Matabose ni Veidigidigi.

(3) Me vaka na i tavi ka vakaraitaki e na tikina lailai (1) se (2) e na tikina oqo, na Matabose ni Veidigidigi kei na I Liuliu Levu ni Veidigidigi, e na rawa ke vaka e gadrevi vakakina me cakacaka e, na veivakasalataki ni Matabose ni Veitarogi Vanua.

(4) Na lawa vakaturi kece kei na Palimedi kei na lawa sa vakabau se dua tale na kaukauwa e tu me vauca na tabaki ni dauveidigidigi me baleta na digitaki mata ki na Bose Lawa e na dau vakaraitaki yani ki na Matabose ni Veidigidigi ka vakakina vua na i Liuliu Levu ni Veidigidigi me solia man na nona nanuma ni bera ni kau ki na Bose Lawa.

(5) E na dau solia e dua na nona i tukutuku na Matabose ni Veidigidigi ki vua na Peresitedi se kei na Bose Lawa baleta e dua ga na gacagaca ni Veidigidigi e qarava ka vakataulewa kina.

54. E na 34 na i wiliwili ni lewe ni Seneti ka na digitaki ira na Peresitedi me vaka e virikotori e na tikina 55 ni Yavu ni Vakatulewa oqo.

Wiliwili ni Lewe ni Seneti kei ira na rawa ni lewena

55.-(1) Na wasewasei ni lewe ni Seneti e sa na vaka oqo:

a] me ra lewe ruasagavulukava na i Taukei ka digitaka na Peresitedi e na i vakasala ni Bose Levu Vakaturaga;

b] dua na Rotuma ka digitaka na Peresitedi e na i vakasala ni Matabose ni Yanuyanu ko Rotuma; kei

c] lewe ciwa mai na veimatatamata tale e so ka digitaki ira na Peresitedi e na nona lewa ga vakataki koya.

Ka me nanuma dei tiko na Peresitedi na nodra gagadre na veimata tamata ka lailai na kedra i wiliwili e na gauna e digitaki ira kina na mata mai na veimatatamata tale e so.

(2) E na veika baleta na nodra vakaturi na mata ki na Seneti, e na rawa ni vakasivoi e dua na mata ki na Bose Lawa me vaka e vakaraitaki tiko e.na Tikina e 42 ni Yavu ni Vakatulewa oqo.

Dede ni Cakacaka vaka Mata ki na Bose Lawa

56.-(1) Me vaka e virikotori tiko e na tikina oqo, e sa na va na yabaki na dede ni nona lewe ni Seneti e dua na mata, is na nona cakacaka vaka mata e na sega ni vakataotaki kevaka e bokoci na Palimedi. Vakavo ga kevaka e dua e digitaki me sosomitaka e dua na-Mata ka sa vakalala na nona i dabedabe, ka sega ni baleta ni sa mai cava na nona gauna ni cakacaka, ka me tawana na i tutu oqo me yacova na gauna ka sa yalataki tu vua na mata sa vakacegu.

(2) Ko ira na mata ki na Seneti ka ra digitaki e liu, e na rua na yabaki na balavu ni nodra cakacaka–

a] e tinikarua vei ira mai na digidigi ni Peresitedi e na i vakasala ni Bose Levu Vakaturaga, ka lesia na Peresitedi, ka vakayacora tale ga e na gauna ni nodra digitaki; ka

b] lewe va mai vei ira ka digitaka na Peresitedi e na nona lewa ga vakataki koya, ka lesi ira tale ga na Peresitedi e na gauna ni nodra digitaki.

(3) Me baleta na tiki ni siga e nanumi me dau tini kina na nona i tavi vaka lewe ni Seneti e dua:-

a] na gauna ni nodra cakacaka na mate ka ra digitaki e liu, e sa na raici me na tekivu mai e na tiki ni siga ka ra digitaki kina ka sega ni oti na gauna e vakaraitaki kina na macala ni tukutuku ni matai ni veidigidigi ka vakayacori ni vakacaberi oti na Yavu ni Vakatulewa oqo; kei

b] na gauna e digitaki kina e dua na mats me tawana e dua na i tutu ka sa lala ka vakavu mai na kena sa oti na gauna ni nona cakacaka na mata koya, e sa na laurai me vakatekivu mai na gauna e oti kina na nona cakacaka.

(4) E na vakalala na nona i dabedabe e dua na lewe ni Seneti e na gauna:-

a] sa mai cava kina na gauna yalataki ni nona cakacaka;

b] sa muduki na nona dodonu vakalewenivanua e Viti;

c] e sega ni tiko e na rua na gauna ni bose veitarataravi ka sega tale ga ni taura mai vua na Peresitedi ni Seneti (se, kevaka ka lala tu na i tutu vaka-Peresitedi se sega ni vakayacora rawa na nona i tavi, na Vukevuke ni Peresitedi) ni sa bera ni vakayacori e dua vei ira na bose, na veivakadonui me sega ni tiko e na bose ko ya;

d] e yaco kina e so na ka, kevaka e sega ni lewe ni Seneti e vakavuna na kena tarovi na nona digitaki e na kaukauwa ni parakaravu (a), (b), (c), (e) kei na (f) e na tikina lailai (1) ni tikina 42 ni Yavu ni Vakatulewa oqo se e na kaukauwa vakamata ki na Bose Lawa.

(5) E na rawa ni kere vakacegu e dua na lewe ni Seneti e na nona vola e dua na i vola ki vua na Peresitedi ni Seneti ka sa na lala na i dabedabe e na gauna e sa taura kina na Peresitedi, na i vola ko ya; se;

Kevaka e lala na i tutu vaka-Peresitedi se sega ni vakayacora rawa na nona i tavi na Peresitedi, ko koya na i Vukevuke ni Peresitedi se dua tale me vaka e virikotori tu e na lawa vakacakacaka ni Seneti.

Vakalalai ni Dabedabe e na vuku ni Cala Vakalawa

57.-(1) Me vaka e virikotori e na tikina oqo kevaka e dua na levee ni Seneti e sa tauci vua na i totogi mate se me curu ki vale ni veivesu me sivia e 12 na vula e dua na mataveilewai e Viti, se dua tale na matanitu, e na taudaku kei Viti e sa na muduuki na nona cakacaka vaka lewe ni Seneti ka sa na lala na i dabedabe ni oti e 30 na siga mai na gauna e mudu kina na nona cakacaka:

Vakavo kevaka e vakadonuya na Peresitedi ni Seneti (se na i Vukevuke ni Peresitedi, kevaka e sega ni tawani tu na i tutu vaka-Peresitedi se sega ni vakayacora rawa na nona i tavi), na nona kerekere na mata me tosoi tale ni oti e tolusagavulu na siga me rawa kina ni dikevi tale na lewa me baleta na i totogi sa tau oti vua, ka na sega ni sivia e tolu na drau tolusagavulu na siga na gauna e soli vua kevaka e sega ni vakadonuya na Seneti, ka sa lewai vakabose,, veitalia na macala ni nona kerekere ki na mataveilewai.

(2) Kevaka e na dua na gauna ni sa bera ni vakalala kina na i dabedabe na mata, e sa talaci na nona kisi se vakalailaitaki na nona i totogi me lailai sobu mai na 12 na vula, se sa sosomitaki na i totogi me curu ki Valeniveivesu e na dua tale na i totogi, e sa na sega ni vakalala na nona i dabedabe e na Seneti me vaka e virikotori e na tikina oqo, ca sa rawa vua me tomana tale na nona i tavi vakalewe ni Seneti.

(3) Na parakaravu (a) kei (b) e na tikina 42(2) ni Yavu ni Vakatulewa oqo e na vakayagataki e na vuku ni tikina oqo me vaka na kena vakayagataki e na vuku ni parakaravu (d) e na tikina 42(1).

Na kena Tawani na i Dabedabe Lala e na Seneti

58. E na gauna e vakalala kina na nona i dabedabe e dua na lewe ni Seneti e na sagai me vakatawani e na dua na gauna totolo e na dua na veilesi e na ruku ni parakaravu e na tikina 55(l) ni Yavu ni Vakatulewa oqo.

Na Peresitedi kei na i Vukevuke ni Peresitedi ni Seneti

59.-(1) E na digitaka na Seneti, e na i tekivu ni vakayagataki ni Yavu ni Vakatulewa oqo, mai vei ira na lewena e dua na Peresitedi kei na dua na i Vukevuke ni Peresitedi, e na i matai ni bose; kei na gauna e sa lala kina na i tutu vaka-Peresitedi e na digitaka na Seneti e dua vei ira na lewena me tawana na i tutu vaka-Peresitedi e na i matai ni bose mai na gauna e vakalalai kina na i tutu vaka-Peresitedi se na gauna totolo e rawa ni vakayacori kina.

(2) E na vakalalai na i tutu vaka-Peresitedi se i Vukevuke ni Peresitedi kevaka:-

a] e sa sega ni lewe ni Seneti;

b] e sa kerei me sa vakacegu mai na Seneti me vaka e virikotori e na tikina 57 ni Yavu ni Vakatulewa oqo;

c] e sa cakacaka vaka-Minisita se i Vukevuke ni Minisita;

d] e vakatauca e dua na lewa ni Seneti ka tokona e sega ni lailai sobu mai na rua na i katolu (2/3) na digidigi ni lewe ni Seneti ka gadreva kina na nona vakacegui mai na nona i tavi; se

e] kevaka e sa digitaki me Peresitedi na i Vukevuke ni Peresitedi.

(3) E na rawa ni kere vakacegu e dua ka taura na i tutu vaka-Peresitedi se i Vukevuke ni Peresitedi e na nona vola e dua na i vola ki na Seneti, ka sa na lala na i tutu e na gauna pa taura kina na Vunivola Levu ni Palimedi na i vola ko ya.

Vakadeitaki ni Vu ni Lewe ni Bose Lama

60.-(1) E sa na tu vua na Mataveilewai Levu na lewa me na dau rogoca ka vakadeitaka.na veika me baleta:-

a] e dua ka sa digitaki vakadodonu me lewe ni Seneti;

b] e dua ria lewe ni Seneti ka sa vakalala na nona i dabedabe se sa kerei, me vaka e virikotori e na tikina e 57 ni Yavu ni Vakatulewa oqo, me sa vakacegu mai na nona i tavi vakalewe ni Seneti.

(2) E na rawa ni saumi na nodra vakatataro e na ruku ni tikina lailai e cake na dauveidigidigi me baleta na nodra digitaki ko ira na lewe ni Bose Lawa se mai vua na, Vunilawa; ka, kevaka e vakatataro e dua ka sega ni o koya, na Vunilawa, sa na rawa vua na Vunilawa me takosova, ka na tiko se matataki e na kena rogoci.

(3). E na sega ni rawa ni kerei me rogoci tale e dua na lewa ka sa vakadeitaka na Mataveilewai Levu ena veilewai ka vakayacori e na vuku ni tikina oqo.

KAUKAUWA KEI NA I VAKARAU

Na kaukauwa vakalawa ni vakatulewa ni Palimedi

61. Me vaka e virikotori e na Yavu ni Vakatulewa oqo, sa tu na kaukauwa vakalawa vua na Palimedi me buli lawa me baleta na tiko veisaututaki kei na liutaki matau ni matanitu e Viti.

Vakarau ni Vakayagataki kaukauwa ni buli lawa

62.-(1) Era na dau vakayagataka na Palimedi na kaukauwa vakalawa ni buli lawa e na kena dau vakadonui na lawa vakaturi e na Bose Lawa (se, me vaka e tukuni tiko e na tikina e 72, 73, 74 kei 75 ni Yavu ni Vakatulewa oqo, me baleta na Bose Lawa) kei na nona veivakadonui na, Peresitedi.

(2) E rawa ni navuci e na Bose Lawa se na Seneti e dua na lawa vakaturi. Sa na rawa ni tekivutaki e na Seneti e dua na lawa vakaturi vakaitaukei, ka na vakaraitaki vaka-lawa vakaturi raraba ena Bose Lawa, ke ra tokona e sivia e veimama na lewe ni Seneti.

(3) Ni sa vakadonui e dua na lawa vakaturi e na Bose Lawa e na qai vakau ki na Seneti ka na kerei tale ga na nona veivakadonui na Peresitedi:-

a] ni sa vakadonui e dua na lawa vakaturi e na Bose Lawa e na qai vakau ki na Seneti ka na kerei tale ga na nona veivakadonui na Peresitedi; se

b] ke vinakati me vakaraitaki e na ruku ni tikina 72, 73, 14 kei na 75 ni Yavu ni Vakatulewa oqo,

ka dodonu me dua na sitivikiti ni Vunivola Levu e na lawa vakaturi ka vakadonui mai na Bose Lava kei na Seneti ka na sega ni bolei rawa e na mataveilewai na sitivikiti ko ya.

(4) Ni sa la’ki soli e dua na lawa vakaturi vua na Peresitedi me vakadonuya e na qai vakaraitaka na, nona veivakadonui.

(5) Ni sa vakadonuya oti na Peresitedi na lawa vakaturi ka soli vua, e sa na qai yaco me lawa na lawa vakaturi ko ya ka vakavuna na kena tabaki na lawa ko ya e na Vola Tabaki Vakamatanitu me rawa kina ni wili vaka lawa ni matanitu.

(6) E na sega ni rawa me vakayagataki e dua na lawa ka sa vakadonuya oti na Palimedi me yacova ni sa tabaki e na i Vola Tabaki vakamatanitu. E rawa tale ga vua na Palimedi me tarova vakawawa na kena vakayagataki e dua na lawa ka rawa tale ga ni buli lawa me rawa ni vakayagataki na kena kaukauwa e na dua na gauna sa oti.

(7) Na lawa kece e bulia rya Palimedi e sa na dau vakatokai me "Lawa ni Palimedi", na vosa ni kena veivakadonui e sa na vakaoqo, "E na veivakadonui ni Palimedi kei Viti".

Lawa ni veiqaravi e na Vale ni Bose e rua

63.-(1) Me vaka na kaukauwa ni Yavu ni Vakatulewa oqo e na rawa vei rau na Mata Rose e rua me rau navuca ga e so na i vakarau ni kena qaravi na veika e gadreva me rawa vakav naka kina na i tavi.

(2) E sa na vakayacori ga na bose veitalia ga ni sega ni tiko kece na lewena (wiliki eke me baleta tiko na Bose Lawa ke sa bera ni vakatawani e so na i dabedabe ni sa qai dabe e na i matai ni gauna na Bose Lawa ni oti e dua na veidigidigi levu) kei na nodra tiko ka vakaitavi e so ka sega ni dodonu me ra tiko se vakaitavi e na gauna ni bose, sa na sega ni vakacala na kena vakayacori na bose.

(3) E na kena gadrevi me vakayacora vakavinaka na Matabose na nona i tavi sa na solia e so na tikina me baleta na kaukauwa, dodonu kei na veitaqomaki vakalawa ni Vale ni Bose vei ira na komiti kei ira na lewe ni bose.

Komiti tu Vakaikoya ni Palimedi me baleta na i sau kei na veika vinaka tale e so

64.-(1) Sa na dua na Matabose Tu Vakaikoya ni Palimedi me baleta na i sau kei na veika vinaka tale e so ka ra na lewena, e dua na i Liuliu ni Bose ka kakua ni lailai mai na rua (2) ka kakua ni sivia na va (4) me digitaki ira na Sipika.

(2) Sa i tavi ni komiti me dikeva lesu e na veigauna eratou nanuma me na vakakina na i sau, kei na veika vinaka tale e so e dau soli vakailavo se so tale na ka (me wili kina nodra dui inisua yadudua e na lewa ni vakacalaka, peniseni kei na i lavo ni vakacegu) me baleti ira na vakailesilesi ka volai toka e ra–

i] Na Paraiminisita;

ii] Ko ira na Minisita;

iii] Ko ira na i Vukevuke ni Minisita;

v] Na i Sosomi ni Sipika;

vi] Peresitedi ni Seneti;

vii] Na i Sosomi ni Peresitedi ni Seneti; kei

viii] Lewe ni Palimedi, ka ratou na vakatura na veika oqori.

Na Bubului ni Yalodina

65. Ena vakatabui vua e dua na lewe ni bose me vakaitavi e na dua na Bose Lawa vakavo walega na kena ka digitaka na Sipika na i liuliu ni Bose Lawa se na kena vakayacori na veika ka tukuni e na tikina oqo me yacova sara ni sa cavuta na Vosa ni Bubului ni Yalodina e na matadra na lewe ni Bose Lawa.

Vosa me vakayagataki e na Bose Lawa

66. Sa na vosa ni Palimedi na vosa vakavavalagi, ia e na rawa vua e dua na lewe ni bose me vakayagataka tale ga na vosa vaka Viti se na vosa vaka-Idia.

67.-(1) Ke yali na Sipika se na i Sosomi ni Sipika sa na dabe me liutaka na Bose Lawa e dua ga na lewe ni bose (me kakua ga ni dua na Minisita se i vukevuke ni Minisita) ka me digitaki mai vei ira na lewe ni bose ka tiko e na bose ko ya se na dua tale na gauna ni bose.

(2) Ke yali na, Peresitedi se na i Sosomi ni Peresitedi sa na dabe me liutaka na Seneti ni Turaga e dua ga na lewe ni seneti (me kakua ga ni Minisita se i vukevuke ni Minisita) ka me digitaki mai vei ira na Seneti ka tiko e na bose ko ya se na dua tale na gauna ni bose.

Wiliwili ni lewe ni bose

68.-(1) Ke dabe na Bose Lawa e na due na gauna ka sega ni ra tiko kece na i wiliwili ka vakatarai vakalawa me rawa ni tekivu kina na bose, ke dua vei ira na lewe ni bose ka tiko kina e saqata na tikina oqo me baleta na veika kece e veivosakitaki e na bose, ni sa oti e dua na vakacegu lekaleka me vaka e virikotori e na lawa ni veitarataravi ni veika e vakayacori e na Vale ni Bose, ke sa vakadeitaka ko koya ka liutaka tiko na Bose ni sega ni yacova dina na i wiliwili ni lewe ni bose e vinakati, sa na vakarubeca na Bose.

(2) E na vuku ni tikina oqo–

a] e sa na i wiliwili lailai duadua ni lewe ni bose e gadrevi me tekivu kina na Bose Lawa e ruasagavulukava ka kena i kuri ko koya ka liutaka na bose; kei

b] na i wiliwili lailai duadua ni lewe ni Seneti e gadrevi me tekivu kina na bose ni Seneti e tinikarua ka kena i kuri o koya e liutaka na bose.

Na digidigi e na lave liga

69.-(1) Qai vakavo ga ke sega ni vakaraitaki tiko e na Yavu ni Vakatulewa oqo, na lewa kece ni Palimedi e na vakadonui ke ra sa vakadonuya e lewe levu vei ira na lewe ni Bose era tiko e na gauna ni bose ka yaco kina na lave liga.

(2) E rau na sega ni lave liga ko i rau na i liuliu ni Seneti ni Turaga kei na i Liuliu ni Bose Lawa e na dua na ka e na Bose Lawa ka sega ni vakadonui mai vei ira na lewe levu, na lewe ni bose ka ra tiko ka ra lave liga vakavo ko koya ka liutaka tiko na bose ke sega ni Sipika se i sosomi ni Sipika ka rawa ni lave liga e na dua na ka e na Bose Lawa e na gauna e tautauvata kina na i wiliwili era lave liga, e sa na qai solia na nona digidigi.

Dodonu ka tu vua na Vunilawa me tiko e na dua vei rau na Valenibose

70. Sa na rawa vua na Vu ni Lawa me vakaitavi e na dua vei rau na vale ni bose veitalia ke sega ni lewena ia, e na sega ni lave liga e na ka e veivosakitaki e na vuku ni tikina oqo ka na sega ni okati me lewe. ni bose e na vuku ni tiki ni Yavu ni Vakatulewa oqo ka vakavo ga na tikina 63(3) kei na 66.

Tikina vakatabui me baleta na ka vakailavo

71.-(1) E qai vakavo wale ga kevaka e gadreva vakakina na Bose Yaco me vaka e na vakaraitaka e dua na Minisita e na gauna ni bose, na Bose Lawa e na sega ni–

a] veivosakitaka e dua na lawa vakaturi ke sa raica ko koya e liutaka tiko na bose ni tara yani e vica na tikina oqo–

i] na kena usoraki tale mai e dua na i vakacavacava na veisautaki ni vakacavacava qai vakavo ga ke tosoi sobu na i vakacavacava;

ii] na kena usoraki mai e dua tale na i lavo lavaki e na dela ni lavo ni matanitu se dua tale ga na i lavo e lewa na matanitu se na kena veisautaki e dua na tikina ka qai vakavo ga kevaka sa tosoi sobu na kena levu;

iii] na saumi, kena soli se na kena kau tani mai na uma i lavo levu ni matanitu se dua tale na i lavo ka sega ni lavaki yani se na tosoi cake ni dua na sausaumi, se tauri tani mai; se

iv] na gacagaca se na kena musuki sobu e dua na dinau e tu ki na matanitu.

b] veivosakitaki e dua na mosoni se dua na i sema ni mosoni ka na vakavuna me nanuma kina ko koya e liutaka tiko na bose ni vinakati kina me vakadonui e dua na ka me tara na ka vakailavo.

(2) Sa sega ni dodonu vua na Seneti–

a] me veisautaka e dua na lawa vakaturi, ka nanuma ko koya ka liutaka tiko na bose, ni veisau you e na kauta mai e dua na i naki oqo–

i] na lavaki, kau tani se veisautaki ni vakacavacava;

ii] na lavaki, kau tani se veisautaki ni Uma i Lavo Levu (Consolidated Fund) se dua tale na i lavo ni matanitu ko Viti;

iii] na kena saumi, soli se tauri mai na Uma i Lavo Levu (Consolidated Fund) se dua tale na i lavo ni matanitu e dua na i lavo se veisautaki ni ka e saumi, soli se tauri mai;

iv] na gacagaca se na kena musuki sobu e dua na dinau ki na matanitu;

b] me veivosakitaka e dua na veisau ni lawa vakaturi, ka nanuma ko koya e liutaka tiko na bose, ni okati e na i naki mai cake;

c] me veivosakitaka e dua na mosoni (se dua na i sema ni mosoni) ka na vakananuma me nanuma kina ko koya e liutaka tiko na bose, ni vinakati me vakadonui e dua na ka vakailavo.

Na i yalayala ni kaukauwa vaka Seneti e na vuku ni lawa vakaturi ni vakayagataki lavo

72.-(1) Ke sa vakadonui e na Bose Lawa e dua na lawa vakaturi ka vakadeitaka na Sipika e na ruku ni tikina lailai ka tarava me lawa vakaturi ni vakayagataki lavo ka qai sega ni vakadonui rawa e na Seneti ni oti na siga ka kau kina ki na Seneti sa na kerei na veivakadonui ni Peresitedi, vakavo ke sa vakadonuya rawa na Bose lawa.

(2) Ke sa vakau mai na Bose Lawa kei na Seneti e dua na lawa vakaturi ka nanuma na Sipika ni lawa vakaturi ni vakayagataki lavo e dodonu me vakatakilakilataki e na sitivikiti ni Sipika ni lawa vakaturi ni vakayagataki lavo.

Na i yalayala ni kaukauwa vaka Seneti e na vuku ni lawa vakaturi ni tukutuku vakailavo tale e so

73.-(1) E na vuku ni tikina ka tarava, ke sa vakadonuya na Bose Lawa ka vakadeitaka na Sipika e dua na lawa vakaturi e na ruku ni tikina lailai ka tarava me okati vaka lawa vakaturi ni tukutuku vakailavo ka sega ni lawa vakaturi ni vakayagataki lavo sa vakau ki na Seneti ni vo e ruasagavulu ka dua na siga mai na gauna e oti kina na bose, ka qai sega ni vakadonui e na loma ni ruasagavulu na siga ko ya, sa na kerei na veivakadonui ni Peresitedi, vakavo ke garava rawa na Bose Lawa.

(2) Ke vakau mai na Bose Lawa ki na Seneti e dua na lawa vakaturi ka okata na Sipika me lawa
vakaturi ni tukutuku vakailavo ka sega ni lawa vakaturi ni vakayagataki lavo e dodonu me vakaraitaka vakakina na Vunivola ni Sipika.

(3) Na i balebale ni "Money Bill" e na tikina oqo na lawa vakaturi ka umani kina na veika kece se dua vei ira na ka oqo me vaka–

a] na lavaki, kau tani, veisautaki se veidutaitaki vakacavacava;

b] na lavaki ni sau ni Uma i Lavo Levu se dua tale na i Lavo ni Matanitu ko Viti se na kena veisautaki se kau tani;

c] na soli ni lavo ki na matanitu se ki vua e dua na i soqosoqo se na kena veisautaki se kau tani;

d] na vakayagataki, risititaki, maroroi, vakacurumi, soli se vakadodonutaki vakaivola ni lavo ni lewenivanua;

e] na vakadeitaki dinau se kena saumi, se tauyavu, veisau, qaravi se bokoci ni dua na i lavo lavaki ni saumi dinau (Sinking Fund) ka sema vata kei na dinau ko ya; se

f] veika tale e so me baleta na ka e sa vakaraitaki oti.

Na i "vakacavacava", "lavo raraba", "dinau" e sega ni okati kina na i vakacavacava, i lavo se dinau ka kumuna na matabose ni veikoro vakavavalagi kei na veitabana ka sega ni okati vakamatanitu.

Na i yalayala ni kaukauwa vakalawa ni "Seneti" e na vuku ni Lawa Vakaturi vakatotolotaki

74.-(1) Na Peresitedi, e na nona i vakasala na Paraiminisita, e vola vakaivola ki vua na Peresitedi ni Seneti na kena vakayacori vakatotolo ni lawa vakaturi ka sa vakadonui mai na Bose Lawa, ia na lawa vakaturi na kena vakau ki na Seneti ni sa vo e vitu na siga me cava na Bose Lawa, e sega ni vakadonui e na Seneti e na loma ni vitu na siga mai na gauna e a vakauti kina se sa vakadonui e na Seneti vata kei na soma veisau ka sega ni loma vata kina na Bose Lawa e na loma ni vitu na siga mai na gauna e a vakauti kina ki na Seneti. Na lawa vakaturi (kei na veisau, kevaka e so, ka rau sa lomavata kina na Vale ni Bose ruarua) e na, vakavo ke sa vakatulewa na Bose Lawa, soli kina na nona veivakadonui na Peresitedi.

(2) Na tikina oqo e sega ni okati kina na lawa vakaturi ka cavuti e na tikina e 77 se 78 ni Yavu ni Vakatulewa.

Na i yalayala ni Kaukauwa Vakalawa ni Seneti e na Vuku ni Lawa Vakaturi tale eso

75.-(1) Na tikina oqo e okati kina na veilawa vakaturi e so ka vakavo–

a] na Lawa Vakaturi ka vakadonui e na tikina 72(2), 73(2) se 74(1) ni Yavu ni Vakatulewa; se

b] na Lawa vakaturi ka cavuti e na tikina 77 se 78 ni Yavu ni Vakatulewa.

(2) Ke vakadonui e na Bose Lawa e dua na Lawa vakaturi ni tikina oqo e na rua na gauna ni Bose vakaveitarataravi (veitalia ke sa tiko se sa oti na kaukauwa vakalawa ni Palimedi e na maliwa ni gauna ni Bose), ka sa vakauti ki na Seneti e na gauna ni kena dabe na bose ruarua ni sa vo e dua na vula me cava na gauna ni bose, ka sega ni ciqomi mai na Seneti e na gauna ruarua ni bose, na Lawa Vakaturi ko ya, na kena sega ni ciqomi e na i karua ni gauna mai na Seneti vakavo ke sa vakataulewa oti kina na Bose Lavra e sa na kerei na nona veivakadonui na Peresitedi.

Na veika e virikotori e na tikina lailai oqo e na sega ni dua na kena kaukauwa vakalawa vakavo ni sa oti e ono na vula mai na tiki ni siga e vakadonui kina na Lawa Vakaturi ka vakadonuya na Bose Lawa e na i matai ni gauna ni bose e na tiki ni siga ka vakadonui kina e na i karua ni gauna ni bose.

(3) E na ruku ni tikina oqo, e sega ni na vakadonui na Lawa Vakaturi mai na Seneti ke sega ni veisautaki mai na Seneti se sa vakadonui mai na Seneti kei na kena veisau ka sega ni vakadonui mai na Bose Lawa.

(4) E na ruku ni tikina oqo, na Lawa Vakaturi ka vakau ki na Seneti e na dua na gauna ni Bose e na okati me tautauvata kei na Lawa Vakaturi ka vakau e na gauna ni bose taumada kevaka e na gauna e a vakau kina ki na Seneti e tautauvata vakavinaka kei na Lawa Vakaturi taumada, se okati kina na veisau e so ka vakadeitaka na Sipika ni ganita me vaka na dede ni gauna mai na tiki ni siga ni Lawa Vakaturi taumada, se sosomitaki na veisau ka vakayacora na Seneti ki na Lawa Vakaturi e liu e na bose taumada ka vakadonuya na Bose Lawa.

(5) Na Bose Lawa e na rawa, kevaka e nanumi ni ganita, e na kena mai veivosakitaki e dua na Lawa Vakaturi e na Loma ni Vale ni Bose ka tautauvata kei na Lawa Vakaturi ka vakau taumada-ki na Seneti e na kena dare na matabose e liu, me vakatura e so na veisau ka sega ni vakacuruma e na Lawa Vakaturi ia na veisau oqo me okata na Seneti ia kevaka e vakadonuya na Seneti sa na okati me veisau ka vakatura na Seneti ka vakadonuya na Bose Lawa; ia na nona vakayagataka na kaukauwa vakalawa na Bose Lawa e na sega ni vakataotaka na cakacakataki ni tiki ni lawa oqo e na kena sega ni vakadonuya na Lawa Vakaturi na Seneti.

(6) E vakacurumi e na Lawa Vakaturi ka vakarautaki ki na veivakadonui ni Peresitedi na veisau eso ka vakadeitaka na Sipika me vakaturi mai na Seneti e na i karua ni kena dabe ka vakadonuya na Bose Lawa.

76.-(1) Na kena vakauti vua na Peresitedi, e dua na Lawa Vakaturi me vakadonuya mai na tiki ni lawa 72(1), 73(1), 74(1) kei na 75 e na Yavu ni Vakatulewa oqo, me vaka na kena i vakarau, e na salavata kei na veivakadeitaki mai vua na Sipika ni sa vakayacori na veika e virikotori kina.

(2) E na veigauna e lala kina na i tutu vaka Sipika se sega ni rawa vua na Sipika me vakayacora na i tavi ka vakacolati vua vakalawa e na tikina oqo, se tikina 72(1), 73(1), 74(1) kei na 75 ni Yavu ni Vakatulewa, na i tavi ko ya e rawa ni vakayacora na i Sosomi ni Sipika.

(3) Na veivakadeitaki ka solia na Sipika se i Sosomi ni Sipika e na tikina oqo e sa na i tini' ni lewa ka na sega i tarogi tale e na dua na mataveilewai.

Na veisautaki ni Yavu ni Vakatulewa

77.-(1) E na rawa ni'Veisautaka na Yavu ni Vakatulewa oqo na Palimedi me vaka e virikotori e na tikina oqo

(2) Na yavu ni Vakatulewa oqo e na rawa ni veisautaki e na dua na Lawa ni Palimedi ka vakamacalataki tu me Lawa ni Palimedi me veisautaka na Yavu ni Vakatulewa oqo.

(3) Na lawa vakaturi me lawa ni Palimedi e na vuku ni tikina oqo ka veisautaka e dua vei ira na tiki ni Yavu ni Vakatulewa oqo, ko koya me da kaya–

c] Tikina e 31, 33, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 51, 52, 53, 55, 56, 61, 62, 78, 79, 80, 82, 88 kei na 96;

d] Wase IX, x (wiliki kina na Tabana 2);

e] Tikina e 146 kei na 148; kei

f] Wase XII ka lako vata kei koya era volai e cake;

g] Wase XIII kei na XV.

Sa na sega ni vakadonuya na Vale ni Bose ruarua vakavo kevaka e tokoni e na i otioti ni lave liga mai vei ira e rua na i katolu (2/3) ni lewe ni Vale ni Bose ruarua.

E na sega ni vakadonui vei rau na Vale ni Bose e dua na veisau ka vakaturi me baleta na Wase XV ni Yavu ni Vakatulewa oqo vakavo ke tokoni e na i otioti ni lave liga mai vei ira e rua na i ka tolu (2/3) ni lewe ni Vale ni Bose ruarua, ka okati kind na nodra veivakadonui e lewe tinikawalu vei ira na lewe ruasagavulukava na lewe ni Seneti ka tukuni tiko e na parakaravu (a) ni tikina 55(1) e na Yavu ni Vakatulewa oqo.

(4) E dua na lawa vakaturi e na Lawa ni Palimedi e na vuku ni tikina ka veisautaka na Wase II se Wase VIII e na Yavu ni Vakatulewa oqo sa na sega ni vakadonuya na Bose Lawa vakavo ke tokoni e na i otioti ni lave liga e na loma ni Vale ni Bose mai vei,ira na lewe ni bose ka me kakua ni lailai mai na rua na i ka tolu (2/3) mai vei ira kece na lewe ni Matabose.

(5) E na sega ni vakadonuya e dua na lawa vakaturi ka gadrevi me vakadonui me Lawa ni matanitu na Bose Lawa mai na veitikina e sa cavuti oti e cake kevaka era sega ni tokona na lawa vakaturi ko ya e sivia na veimama ni wiliwili ni lewe ni mata bose taucoko.

(6) Veitalia na veika e virikotori tu e liu me baleta na tikina oqo e na sega na kaukauwa ni Palimedi me veisautaka na tikina 41, 47 se 48 ni Yavu ni Vakatulewa oqo me yacova ni oti e tolu na vula mai na gauna ka sa vakaraitaki kina e na Vale ni Bose ruarua e dua na I vola tukutuku ni matabose ka lesia na Peresitedi e na dua na gauna ni oti na i matai ni veidigidigi levu ni Bose Lawa ni cabe oti na Yavu ni Vakatulewa oqo e na vuku ni vakatutu ni valavala ni veidigidigi, me ra matataki kina na lewe i Viti e na Bose Lawa; ka, ke sa veisautaka na Palimedi na tikina 41, 47, se 48 ni Yavu ni Vakatulewa oqo, sa na vakayagataki na tikina lailai (3)[c] ni tikina oqo, mai na gauna e veisautaki kina me lawa na lawa vakaturi ni veisau ko ya, me vaka e tukuni e na tikina 41, 47, kei na 48.

(7) E na vuku ni tikina lailai (2) ni tikina oqo, e na sega ni vakadonui e na Seneti e dua na lawa vakaturi ni Palimedi me veisautaka na tikina lailai oqo se na parakaravu [a] ni tikina 55(1) se tikina 78(1) ni Yavu ni Vakatulewa oqo, vakavo ke tokoni e na i otioti ni digidigi mai vei ira e tinikawalu (18) se sivia na lewe ni Seneti me vaka ka virikotori e na parakaravu (a) ni tikina 55(1).

(8) E na tikina oqo –

a] Na veika e virikotori tu e na veilawa e so e okati kina na vei Lawa tale e so, veitalia na kena buli ni sa bera se ni oti na gauna e vakayagataki kina na Yavu ni Vakatulewa oqo, me yacova ni veisautaka na veilawa tale e so na veika e virikotori tu e na veilawa ko ya.

b] e vakaibalebaletaki na veisau ni Yavu ni Vakatulewa oqo se dua ga na tiki ni lawa me wiliki kina na kena vakaibalebaletaki:

i] bokoca se me vakatura tale e dua na lawa me kena i sosomi;

ii] veisautaka se moica se vakalutuma me kakua ni curu; se vakuria tale e dua na tikina;

iii] biuta tu vakawawa ha kena vakayagataki e na loma ni dua na gauna se tamusuka na kena tu vakawawa; kei

iv] vakacuruma cake tale mai e dua na tikina ka sega ni taleitaki se veicalati.

Veisautaki ni so-na lawa

78.-(1) E na sega ni vakadonuya na Bose lawa e dua na lawa vakaturi vakadonui me lawa ni matanitu ke nakiti na lawa vakaturi ko ya me veisautaka e dua na tiki ni –

a] Lawa ni Veika Vakaitaukei;

b] Lawa e vauca na tabana ni Lavo Musuki ni Niu;

c] Lawa ni Qele ni Taukei;

d] Lawa ni Qele Maroroi ni Taukei;

e] Lawa baleti Rotuma;

f] Lawa ni Qele vaka-Rotuma;

g] Lawa ni Qele ni Panapa; kei na

h] Lawa ni nodra vakatikori na Panapa.

se o koya e tara na qele ni Taukei, na i tovo se dodonu vaka i Taukei ka me kakua ni veisautaka na lawa ka volai oti, vakavo ke tokoni e na i otioti ni lave liga e na Bose Lawa e levu cake na digidigi ka wili kina na digidigi me kakua ni lailai mai na tinikawalu vei ira na ruasagavulukava na digidigi ni Bose Levu Vakaturaga e na Seneti.

(2) E na sega ni vakadonui e dua na lawa vakaturi me veisautaki kina na ALTA vakavo ke sa duavata kina e rua na i katolu ni lewe ni Vale ni Bose ruarua kei na nodra veivakadonui na sega ni lailai mai na tinikawalu vei ira na ruasagavulukava na lewe ni Seneti ka tukuni tiko e na parakaravu (a) ni tikina 55(1) e na Yavu ni Vakatulewa oqo.

(3) E dua vei ira na lawa ka virikotori e na lawa lailai e cake e na rawa wale ga me veisautaka na Lawa ni Palimedi ka sa volai tu me Lawa ni Palimedi me veisautaka na lawa ko ya.

(4) Sa na vakayacori na tiki ni lawa lailai (1) e na tikina oqo (vakavo na kena e vakaibalebaletaki e na i otioti ni lave liga) e na mosoni ni Bose Lawa e na kaukauwa ni Lawa ni Palimedi ka veisautaka e dua ga na tikina me baleta na tiki ni lawa lailai ka ni veisautaki e dua na tikina.

(5) E na tiki ni lawa oqo–

a] e vakaibalebaletaki ki na tiki ni lawa ka wili kina na kena vakaibalebaletaki e dua tale na lawa ke a buli ni sa bera se sa oti na kena tekivutaki na Yavu ni Vakatulewa oqo, me yacova sara na lawa ka veisautaka na veitikina; kei

b] e vakaibalebaletaki ki na veisautaki ni dua vei ira na tiki ni lawa ka wili kina na kena vakaibalebaletaki –

i] bokoci se me vakatura tale e dua na lawa me kena i sosomi;

ii] veisautaka se moica se vakalutuma me kakua ni curu, se vakuria tale e dua na tikina;

iii] biuta tu vakalawa na kena vakayagataka e na loma ni dua na gauna se tamusuka na kena tu vakawawa; kei

iv] vakacuruma cake tale mai e dua na tikina ka sega ni taleitaki se veicalati.

GAUNA NI BOSE, KENA RUBE KEI NA KENA BOKOCI

Gauna ni Bose ni Palimedi

79.-(1) Sa na dau vakayacori na Bose ni Palimedi e na vanua kei na gauna sa digitaka na Peresitedi.

(2) Me na dau digitaki me vakayacori na Bose ni Palimedi e na dua ga na gauna ni bera ni oti e vula ono mai na gauna e a dabe kina na i matai ni Bose.

(3) E na soli na i vola tara vakalawa ni veidigidigi ni mata ki na Bose Lawa e na loma ni siga vitu mai na siga e sa bokoci kina na Palimedi ka na qai lewai tale e dua na siga me vakayacori kina na veidigidigi ni bera ni oti e tolusagavulu na siga mai na gauna e sa tabaki kina na i vola tara vakalawa.

(4) Me dabe na Palimedi e na loma ni tolusagavulu na siga ni sa bera ni vakayacori na veidigidigi.

(5) E rawa me vakayagataka na Peresitedi na kaukauwa vakalawa e tu vua e na ruku ni tikina lailai (1) ni tikina oqo me vakataulewa taudua ga e na kena kacivi me dabe na Palimedi ke ra kerea mai e dua na bose ko ya e sivia na dua na i ka va ni lewe ni Bose Lawa me na veivosakitaka e dua na ka bibi e baleta raraba na vanua se ke nanumi ni sa lailai na veivakabauti ki na matanitu veiliutaki.

(6) E na yavu ni tikina lailai (1) e na tikina oqo, e sa na dau dabe ko i rau na Mata Bose ni Palimedi e na gauna kei na vanua ka rau sa lewa me salavata kei na nodrau i vakarau vakalawa ni kena qaravi.

Na rube kei na bokoci ni Palimedi

80.-(1) E na yavu ni nona i vakasala na Paraiminisita, e na rawa vua na Peresitedi me vakarubeca se bokoca na Palimedi:

Vakavo ga–

a] ke sa vakadonui e na dua na mosoni ni sa sega ni veivakabauti na Bose Lawa ki na Matanitu veiliutaki ka sega ni mani vakacegu na Paraiminisita mai na nona i tutu e na loma ni tolu na siga se me vakasalataka na Peresitedi me bokoca na Palimedi e na loma ni vitu na siga, e sa na vakayacora ga na Peresitedi e na nona lewa ga vakaikoya me bokoca na Palimedi.

b] ke sa lala na i tutu vaka-Paraiminisita ka raica na Peresitedi ni na dredre na kena digitaki tale e dua, ka tu vua na nodra veivakabauti na lewe levu ni lewe ni Bose Lawa me tawana na i tutu ko ya, sa rawa ni bokoca na Palimedi na Peresitedi e na nona vakayagataka ga na nona lewa matau vakaikoya.

(2) E sa na yabaki ya lima na dede ni bula ni Palimedi me vakatekivu mai na i matai ni gauna e dabe kina na i matai ni Palimedi ni oti e dua na veidigidigi ni mata ki na Bose Lawa ni oti me qai bokoci.

(3) E na rawa ni tosoya na Palimedi na dede ni nona bula mai na lima na yabaki ki na vula tinikarua tale ka kakua ni sivia ke mani dua na gauna e yaco tiko e Viti na i valu. Vakavo ga ke sega ni toso na bula ni Palimedi me sivia e va na yabaki.

(4) Ke dua na gauna e vakayacori tiko na kaukauwa ni tikina e 163 ni Yavu ni Vakatulewa oqo na i vakaro ni tiko yavavala mai vua na Peresitedi e na tu vua na Palimedi na kaukauwa me tosoya cake na bula ni Palimedi mai na yabaki lima me vaka e koto e na tikina lailai (2) ni tikina oqo, e na veiya ono na vula.
E na vuku ni tikina, lailai oqo e na sega ni sivia e dua na yabaki na kena tosoi na bula ni Palimedi.

(5) E na kaciva lesu tale na bose ni Palimedi, na Peresitedi e na nona i vakasala na Paraiminisita ke raica ni gauna e sa bokoci kina na Palimedi, ka bera na veidigidigi e tarava, ni yaco tiko na tiko yavavala, se na i valu.

(6) Vakavo ke sa tosoi na bula ni palimedi me vaka ka virikotori e na tiki ni lawa lailai (3) se tiki ni lawa lailai (4) ni tikina oqo, na veidigidigi levu ni lewe ni Bose Lawa sa na yaco ga na kena kacivi tale na Palimedi e na ruku ni tiki ni lawa lailai e cake kei na Palimedi sa na kacivi, ke sega ni bera na kena bokoci, sa na bokoci tale ni vo e dua na siga ka tukuni tu me vakayacori kina na veidigidigi

NA VAKAILESILESI NI PALIMEDI

Na Vunivola Levu ni Bose Lawa kei ira na kena vakailesilesi

81.-(1) Me sa na dua na Vunivola Levu ni Palimedi, dua na Vunivola ni Bose Lawa kei na dua na Vunivola ni Seneti.

(2) Era na vakailesilesi vakamatanitu na Vunivola Levu ni Palimedi, na Vunivola ni Bose Lawa, na Vunivola ni Seneti kei ira na nodratou vakailesilesi vukevuke.

(3) E sega ni dua na ka e tu e na tikina oqo me na vakamacalataka na kena tarovi na nona digitaki e dua ki na i tutu vaka Vunivola Levu ni Palimedi, se vunivola ni Bose Lawa kei na Vunivola ni Seneti se nona digitaki e dua me vakailesilesi ni vunivola ni Bose Lawa se na dua ga na i tutu vaka Vakailesilesi ni Vunivola ni Seneti.

(4) E na sega ni vakayacora e dua tale na i tavi, vakavo na i tavi ka tukuni tiko e na tikina lailai (3) ni tikina oqo na Vunivola Levu ni Palimedi, se na Vunivola ni Bose Lawa se dua na nona vakailesilesi ni sa bera na nona veivakadonui na Sipika; e na sega talega ni vakayacora e dua tale na i tavi se cakacaka vakamatanitu ko koya na Vunivola ni Seneti se dua na nona vakailesilesi ni sa bera na nona veivakadonui na Peresitedi ni Seneti. E na sega ni vakayacora e dua tale na i tavi se cakacaka vakamatanitu ko koya.

NA TAWAKE NI VEILIUTAKI

Na Tawake ni Veiliutaki e Viti

82.-(1) Sa na tu ga vua na Peresitedi na tawake ni veiliutaki.e Viti ka na vakayagataka ko koya se na Bose yaco se e dua na Minisita ka lewa na Bose Yaco.

(2) E sega ni dua na ka e tu e na tikina oqo me na vakua e dua se dua e tu vua na kaukauwa vakalawa ni veiliutaki ka qai vakavo ga na Peresitedi mai na nona vakayacora na nona i tavi me vaka e lesi vua vakalawa.

83.-(1) Sa na dua na Paraiminisita, dua na vunilawa, Minisita ni Veitaqomaki kei na so tale na I tutu vaka-Minisita ka me vakadeitaka na Peresitedi me vaka na nona i vakasala na Paraiminisita.

(2) E na nona vakatulewa vakataki koya, sa na lesia na Peresitedi e dua na Mata i Taukei lewe ni Bose Lawa ka rairai vua ni ra tokoni koya e lewe levu na lewe ni Bose Lawa me Paraiminisita.

Qai vakavo ga ke yaco na gauna e gadrevi me yaco kina na veilesi e na maliwa ni bokoci ni Palimedi kei na veidigidigi ni mata ki na Bose Lawa e tarava, e sa na tauri ko ira na mata digitaki era a lawa ni Bose Lawa ni bera na bokoci ni Palimedi era sa na mata tikoga ni Bose Lawa.

(3) E na tu na kaukauwa vua na Peresitedi me lesia na Vunilawa kei ira na Minisita, sega ni wili kina na Paraiminisita, me vaka na i vakasala taumada ni Paraiminisita mai na vale ni Bose ruarua: Vakavo ke–

(a) sega ni rawa vua e dua me taura na i tutu vaka-Vunilawa Levu qai vakavo ga ke sa Loya tu e viti;

(b) e dua ka sa vakalala na nona i tutu vaka-Minisita me vaka e koto e na tikina lailai (4) kei na parakaravu (a) se (b) ni tikina lailai (5) e na tikina ka tarava, sa na sega ni lesi tale e na i tutu vaka-Minisita ni bera na kena bokoci na Palimedi qai vakavo ga ke sa lewe tu ni Palimedi e na gauna e lesi kina.

(4) Ka me kua ni veisaqasaqa kei na tikina lailai e cake, ke laurai ni sega ni vakayacorarawa na nona I tavi ko koya ka taura tiko na i tutu vaka vunilawa Levu, e sa na vakayacora na i tavi ko ya e dua ka rawa ni cakacaka vaka-Loya e Viti (veitalia ke lewe ni Palimedi se sega), ka digitaki koya na Peresitedi e na i vakasala ni Paraiminisita.

Dede ni nodra i tutu vaka-Minisita

84.-(1) Ke sa vakadonui e dua na mosoni e na Bose Lawa ka vakaraitaki kina ni sa sega na veivakabauti e soli vua na matanitu, ia ke sega ni vakacegu na Paraiminisita e na loma ni siga tolu mai na nona i tutu me vaka e tu e na Tikina 80 ni Yavu ni Vakatulewa oqo, ka na gai bokoci na Palimedi me baleta na mosoni ko ya.

(2) Kevaka e raica na Peresitedi mai na loma ni gauna e vakayacori kina na veidigidigi kei na kena dabe na i matai ni Bose Lawa ni na sega ti rawa vua na Paraiminisita me liutaki ira era lewe levu na lewe ni Bose Lawa, sa na kauti koya tani mai na nona i tutu ko ya na Peresitedi.

(3) Sa na vakalalai talega na i tutu vaka-Paraiminisita-

(a) Kevaka e sa na cegu mai na nona lewe ni Bose Lawa se ni sa bokoci na Palimedi;

(b) ke sa dabe na i matai ni Bose Lawa ni oti e dua na veidigidigi ka laurai ni sa sega ni digitaki ko koya;

(4) Kevaka e dua na Minisita (sega ni ko Paraiminisita)–

(a) e a sa lewe ni Bose Lawa tu ni bera ni bokoci na Palimedi ka sega ni digitaki me lewe ni Bose Lawa e na veidigidigi ka tarava; se

(b) e a lewe ni Seneti vakatekivu mai na tiki ni siga e a digitaki kina me Minisita, e sa na vakalala na nona i tutu vaka-Minisita e na gauna e sa digitaki kina e dua ki na i tutu vaka-Paraiminisita veitalia ke a caka na veidigitaki ‘o ya ni sa oti e dua na veidigidigi.

(5) Na i tutu vaka-Minisita (sega ni Paraiminisita) e sa na lala–

(a) kevaka e sa sega ni lewe ni Bose Lawa e dua na Minisita vakavo ga ke sa bokoci na Bose Law;

(b) kevaka, me baleta e dua na Minisita ka lewe ni Seneti, e sa sega ni lewena;

(d) kevaka e sa vakacegu na Paraiminisita mai na nona i tutu e na vuku ni mosoni ni sega ni veivakabauti ka sa vakadonui e na Bose Lawa se ni sa vakasukai mai na nona i tutu me vaka na kaukauwa e virikotori e na tikina lailai (1) se (2) ni tikina oqo.

85.-(1) E sa na dua na Bose Yaco kei Viti ka na lewena na Paraiminisita, na Vunilawa, na Minisita ka garava na Veitaqomaki kei na so tale na Minisita e na digitaka na Paraiminisita e na gauna e gadreva vakakina.

(2) Sa i tavi ni Bose Yaco me vakasalataka na Peresitedi ka sa nona i tavi me saumi taro ki na Palimedi e na vuku ni vakasala e solia vua na Peresitedi se na i vakasala mai vua e dua na Minisita vua na Peresitedi.

(3) Na yavu ni veitikina e na tikina lailai e cake e na sega ni vakabau me baleta–

(a) na lesi kei na nodra vakasukai mai e na nodra i tutu ko ira na Minisita kei ira na i Vukevuke ni Minisita, na kena vakacolati e so na i tavi vua e dua na Minisita me vaka e virikotori e na tikina ka tarava se na kena soli na kaukauwa vua e dua na Minisita me vakayacora na i tavi ni Paraiminisita ke yali tu e dua se tauvimate;

(b) na bokoci ni Palimedi; se

Soli ni tavi ni veiliutaki vei ira na Minisita

86.-(1) E na vuku ni nona i vakasala na Paraiminisita, e na solia na Peresitedi na i vakaro vakaivola kivua na Paraiminisita se kivua e dua tale na Minisita na i colacola me vakayacora (me vaka na tiki ni Yavu ni Vakatulewa oqo se dua tale na lawa) e dua na cakacaka tale ni matanitu, ka wili kina na i colacola ni kena vakacicivi e dua na tabana ni matanitu.

(2) Veitalia ga na kena soli e so na i colacola vua e na ruku ni tikina lailai e cake, sa na Dauvakasala Liu ni Veika vakalawa ni Matanitu na Vunilawa ni matanitu.

Na qaravi ni nona i tavi na paraiminister e na gauna ka tauvimate kina se yali

87.-(1) Ke sa sega ni vakayacora rawa e na gauna na Paraiminisita, e na vuku ni tauvimate, se yali e viti, se dua tale nai ulubale, na nona itavi me vaka virikotori e na ruku ni Yavu ni vakatulewa oqo, e na solia na Peresitedi e na I vakaro vakaivola, na kaukauwa vei ira e so na minisita, ko koya me itaukei me vakayacora na I tavi oqori (ka sega ni cakacaka ka virikotori ena tikina oqo) ko koya na minisita me na qaravi na I tavi oqori me yacova ni sa musuka na nona I tini ni lewa na Peresitedi.

(2) Ena vakayacora na nona kaukauwa na Peresitedi e na vuku ni tikina oqo, me vaka na I vakasala ni Paraiminista.

Ke sa nanuma na Peresitedi ni sa seaga ni rawa ni taura na I vakasala ni Paraiminisita e na vuku ni nona tauvimate se yali na Paraiminisita se ulubale cava tale, san a vakayacora na Peresitedi na nona kaukauwa, veitalia ke sega na I vakasal, e na nona lewa vakaikoya.

Na qaravi ni nona i tavi na Peresitedi

88.-(1) E na nona vakayacora na nona i tavi e na ruku ni Yavu ni Vakatulewa oqo se dua tale na lawa, sa na dau cakacaka na Peresitedi me vaka na i vakasala mai na Bose Yaco se Minisita e na ruku ni dua na lewa raraba ni Bose Yaco qai vakavo ga kevaka e gadrevi vakakina e na Yavu ni Vakatulewa oqo me cakacaka me vaka na i vakasala se me oti na nona veivosaki kei na dua, se i tini ni lewa ka sega ni Bose Yaco e na nona lewa ga vakaikoya.

(2) Ke gadrevi e na yavu ni Vakatulewa oqo me taro i vakasala na Peresitedi vua e dua se dua na i tini ni lewa ka sega ni Bose Yaco wale ga, e sega ni kena i balebale me vakayacora sara na i vakasala nei koya se i tini ni lewa ko ya.

(3) Ia kevaka e gadrevi vua na Peresitedi e na Yavu ni Vakatulewa oqo me vaka na i vakasala ni sa na oti na nona veivosaki kei na dua na i tini ni lewa se sa vakayacora na i tavi ko ya e na sega ni kacivi me tarogi e na dua na mataveilewai.

Me kila na Peresitedi na veika e vakyacori tiko

89. Sa na dau vakaraitaka tiko na Paraiminisita vua na Peresitedi na veika kece sara me baleta na i vakarau ni kena cicivaki na matanitu e Viti, ka sa na dausolia tale ga vua na Peresitedi na veitukutuku e so me baleti Viti kevaka e gadrevi vakakina.

Vukevuke ni Minisita

90.-(1) Sa na dau lesi ira na i vukevuke ni Minisita na Peresitedi mai na i vakasala ni Paraiminisita.

(2) Sa na vakayagataki tale ga na tikina 83(3) kei na 84(4) kei na (5) Yavu ni Vakatulewa oqo me baleti ira na i vukevuke ni Minisita me vakataki ira ga na Minisita ka sega na Paraiminisita.

Na nodra bubului na Minisita

91. Sa na sega mada ni vakayacora na nona i tavi e dua na Minisita se i Vukevuke ni Minisita me yacova ni sa vosa bubului oti, ni na dina tiko e na nona i tavi kei na veika tale e so me vaka e virikotori e na tabana e dua (Schedule 1) ni Yavu ni Vakatulewa oqo.

Liutaki ni veitabacakacaka vakamatanitu

92. Ke vakataqari vua e dua na Minisita na i colacola ni kena cicivaki e dua na tabacakacaka vaka Matanitu e sa na dau solia ko koya na i vakaro raraba kei na tataqomaki e na vuku ni tabacakacaka ko ya ka vakamuria na i vakaro kei na tataqomaki ni dua na tabana vakamatanitu ka liutaka e dua na Minisita (wili kina na Vale ni Volavola ni Paraintinisita se dua tale na Minisita) e sa na tiko e na ruku ni veiliutaki ni Vunivola Tudei se dua na i liuliu ka tawana tiko na i tutu vakamatanitu qai vakavo ga –

(a) ke dua na tabacakacaka e lesi kina e rua se sivia me ran cicivaka;

(b) na veitabana ni dua na tabacakacaka ka tiko e na ruku ni vica vata na veiliutaki.

Vunivola ni Bose Yaco

93.-(1) E sa na dua na Vunivola ni Bose Yaco ka vakailesilesi vakamatanitu.

(2) Sa i tavi ni Vunivola ni Bose Yaco, me vaka na i vakaro e solia vua na Paraiminisita, me vakarautaka na cakacaka ni Bose Yaco, na maroroi ni vola tukutuku ni Bose se dua na Komiti ni Bose Yaco kei na kena veikauyaki na kena lewa se na kena komiti kivua e dua se i tini ni lewa ka sa na vakayacora tale e so na i tavi me vaka na i vakasala ni Paraiminisita.

Mataivalu ni Republic e Viti

94.-(1) E sa na dua na Mataivalu ka na vakatokai na Mataivalu ni Republic Viti.

(2) E sa na vakarorogo na Mataivalu ni Republic e Viti e na ruku ni lewa ni Liuliu ni Mataivalu ko koya ka digitaki mai vua na Peresitedi e na i vakasala ni Paraiminisita, me yabaki lima na nona i lesilesi ka rawa ni vakavoutaki tale na nona i lesilesi ni sa cava na gauna oqori.

(3) Sa nona i tavi na Mataivalu ni Republic e Viti me vakadeitaka tiko e na veigauna kece na veitaqomaki kei na tiko vinaka ni vanua e Viti kei ira na lewena.

Liuliu Levu ni Tabacakacaka ni ovisa

95.-(1) E sa na dua na i Liuliu Levu ni Tabacakacaka ni ovisa ka na vakailesilesi vakamatanitu, ka sa na digitaka na Matabose ni Cakacaka Vakaovisa e na veivakasalataki ni Paraiminisita ka me kena dede me 5 na yabaki.

(2) Sa na tu na lewa ni Tabacakacaka ni ovisa vua na i Liuliu Levu ni ovisa.

(3) Na Paraiminisita se dua tale na Minisita ka soli vua na kaukauwa e na vukuna na Paraiminisita e sa na dau solia vua na i Liuliu Levu ni ovisa na i vakaro raraba me baleta na lewa tudei ni kena taqomaki ni nodra bula kei na tiko vinaka na lewenivanua ka nanuma ko koya ni sa uasivi ka sa na vakamuria na i Liuliu Levu ni ovisa se raica me vakamuri na i vakaro oqori.

(4) E na sega ni tauri e dua na tikina oqo me kauta tani na i tavi ni Minisita e na ruku ni tikina 86(1) ni Yavu ni Vakatulewa oqo me baleta na lewai vakamatau kei na vakatulewa uasivi ni Tabacakacaka ni ovisa, ia e sa na i tavi ni Liuliu Levu ni ovisa me vakasamataka na kena vakayacori kei na tataqomaki ni cicivaki ni Tabacakacaka, vakavo na kena e virikotori e na tikina lailai sa cavuti oti, e na sega ni vakayacora na i Liuliu Levu ni ovisa na nona i tavi kei na kaukauwa me baleta na kena vakayagataki kei na tataqomaki vakacakacaka ni tabacakacaka me vakamuria na i vakasala kei na tataqomaki mai vua e dua se i tini ni lewa.

Liuliu ni tabana ni Veibeitaki

96.-(1) E sa na dua na i Liuliu ni Tabana ni Veibeitaki ka na vakailesilesi vakamatanitu.

(2) Sa na tu vei iratou na lewe ni Matabose ni Veilewai kei na Lawa na kaukauwa ni nona digitak na i Liuliu ni Veibeitaki.

Ia e na sega ni digitaki e dua me taura na i tutu me yacova ni sa vakadonuya na Paraiminisita na nona i lesilesi.

(3) E na sega ni rawa ni lesi e dua ki na i tutu vaka i Liuliu ni Tabana ni Veibeitaki se taura tu vakalawa vakavo ke tu vua na kilaka ka rawa talega me digitaki me Turaganilewa ni Mataveilewa Levu.

(4). Sa na tuna kaukauwa vua na i Liuliu ni Veibeitaki e na dua ga na kisi e nanuma ni dodonu me –

(a) tekivutaka ka cakava na gacagaca ni cala vakalawa e na dua ga na mataveilewai (me kua ni mataveilewai ka tauyavutaki e n lawa ni veivunauci);

(b) taura ka tomana e dua ga na gacagaca ni cala vakalawa ka tekivutaka e dua se dua na i tini ni lewa; ka

(c) sa muduki e na dua ga na kena i vakatagedegede ni bera ni tau mai na lewa ni gacagaca ni cala vakalawa ka tekivutaka se tomana ko koya se dua tani tale se i tini ni lewa.

(5) Na kaukauwa ni Liuliu ni Veibeitaki e na ruku ni tikina lailai e cake e na rawa ni vakayagataka ko koya se so tale me vaka na nona i vakaro raraba se i vakaro me baleta vakatabakidua e dua na ka.

(6) Na kaukauwa ka soli vua na i Liuliu ni Veibeitaki e na parakaravu (b) kei (c) e na tikina lailai (4) ni tikina oqo sa na tu ga vua ka sega tale ni dua tani se i tini ni lewa.

Vakavo ga, ke sa dua tani tale, se i tini ni lewa me tekivutaka e dua na gacagaca ni cala vakalawa, e sega ni dua na ka e na tikina lailai oqo me rawa ni tarova na kena vakasukai na gacagaca ni cala vakalawa mai vua e dua se i tini ni lewa e na dua ga na kena i vakatagedegede ni sa bera ni vakayacori na cakacaka ni veilewai e na dua na mataveilewai.

(7) E na nona vakayagataka na kaukauwa ka soli vua e na tikina oqo sa na sega ni vakarorogo na i Liuliu ni Dauveibeitaki vua e dua na i vakasala se tataqomaki mai vua e dua se i tini ni lewa.

(8) Baleta na i naki ni tikina oqo, e dua na kerekere me baleta na kena rogoci tale e na dua na Mataveilewai se dua tale na kisi se dua na taro me baleta na lawa ka tu vakalawa me baleta e dua na ka e na Mataveilewai e sa tauri me tiki ni veilewai koya. Vakavo ga na kaukauwa e soli vua na i Liuli ni veibeitaki e na parakaravu (c) ni tikina lailai (4) ni tikina oqo e sa na sega ni vakayagataki e na rogoci tale ni kisi mai vua e dua sa totogitaki oti e na dua na veilewai se dua tale na kisi sa cavuti oti se dua na taro vakalawa to vakawawa qai vakavo ga e na nona kerekere ko koya ka beitaki.

Liuliu ni To ni Veisaqa

97.-(1) E sa na dua na i Liuliu ni To ni Veisaga ka na lesi koya na Peresitedi.

(2) Kevaka e mani yaco me digitaka na Peresitedi e dua na i Liuliu ni To ni Veisaga, sa na digitaka ko koya–

(a) Kevaka e dua na i lawalawa ni veisaga ka ra lewe levu na kedra i wiliwili e na Vale ni Bose mai vei ira tale na veilawalawa e so e na yasa ni To ni Veisaga, na mata liutaki ira na i lawalawa era levu ko ya; se

(b) kevaka e sega ni dua na i lawalawa vaka ko ya, ko koya ga na mata ka nanuma na Peresitedi ni ra na ciqoma na lewe ni veilawalawa ni veisaga.Vakavo kevaka. e mani vakayacori na i lesilesi e na maliwa ni sa bokoci na Palimedi kei na veidigidigi ki na Bose Lawa ka tarava, ko ira era mata tu ni Bose Lawa ni bera ni bokoci na Bose Lawa era okati me ra sa lewe tikoga ni Bose Lawa.

(3) Ke sa lala na Valenivolavola ni Liuliu ni To ni Veisaqa ka nanuma na Peresitedi ni sa sega ni dodonu me i Liuliu ni To ni Veisaqa ko koya sa digitaki taumada e na rawa vua na Peresitedi me vakasivoi koya mai na nona i tutu vaka i Liuliu ni To ni Veisaqa.

(4) Sa na lala tale ga na i tutu ni Liuliu ni To ni Veisaqa–

(a) kevaka e sa sega ni lewe ni Bose Lawa se kevaka e sa bokoci na Palimedi; se

(b) e na i matai ni gauna e dabe kina na Bose Lawa ni qai oti e dua na veidigidigi levu ka sa sega ni lewe ni Bose Lawa.

(5) Ke sa na lala e na dua na gauna na i tutu ni Liuliu ni To ni Veisaga baleta ni sa sega ni dua na i To ni Veisaqa me vaka e virikotori e na parakaravu (a) e na tikina lailai (2) ni tikina oqo ka sa raica na Peresitedi ni sa sega ni dua na lewe ni Bose Lawa era ciqoma na i Liuliu ni Veilawalawa ni To ni Veisaqa me vaka ka virikotori e na parakaravu (b) e na tikina lailai (2) e na tikina oqo se ke sa sega ni dua tale na i lawalawa me ra veisaqa me vaka na i naki ni tikina oqo, e na cakacakataki na tiki ni Yavu ni Vakatulewa oqo–

(a) ke gadrevi na lewd ni Peresitedi e na vuku ni nona i vakasala na i Liuliu ni To ni Veisaqa, e na vakayacori me vaka na nona vakatulewa ga vakataki koya na Peresitedi; se

(b) e na tikina oqo me vaka e na vinakata na Peresitedi, na Paraiminisita se dua na Matabose me vakasalataka na i Liuliu ni To ni Veisaqa, me cegu tu vakawawa.

(6) Me vaka na i naki ni tikina oqo, "lawalawa ni veisaqa" e kena i balebale ko ira na i lawalawa ni lewe ni Bose Lawa era dau saqata na matanitu ka wili kina e dua na i liuliu ko ya e na rawa ni ra vakaliuca.

(7) E sa na dau vakayagataka ga na nona lewa vakaikoya na Peresitedi ni vakayacora na nona 1 tavi e na ruku ni tikina oqo.

Na vakaduri ni tutu e so

98. Me vaka na tiki ni Yavu ni Vakatulewa oqo se na dua tale na lawa, sa na rawa ni vakaduria na Peresitedi e so na i tutu e Viti kei ira me ra tawana na i tutu ka muduka tale ga na nodra i lesilesi.

Kaukauwa ni veisereki vakalawa

99.-(1) E na rawa vua na Peresitedi me–

(a) solia vua e dua ka sa tau oti vua e dua na i totogi e na cala e na dua na lawa e Viti na veisereki vakadua se vakatikina;

(b) solia vua e dua na veivakacegui vakadua se vakaiyalayala ga e na cakacakataki ni dua na i totogi ka sa tau oti vua me baleta e dua na cala;

(d) solid na veivosoti vakatikina se taucoko me baleta e dua na i totogi e tau vua e dud me baleta e dua na cala se me baleta e dua na i totogi se na kena saumi ki na matanitu e dua na i lavo me baleta na cala.

(2) Me sa dua na Matabose kaukauwa ni Veisereki Vakalawa (e na tikina oqo e sa vakatokai "na Matabose") ka lewena e dua na i Liuliu ni Matabose, ka me kakua ni lailai sobu mai na rua tale na lewena ka me digitaki iratou na Peresitedi e rua e na nona lewa ga vakataki koya.

(3) Sa na vagalalataka. na nona i dabedabe e dua na lewe ni Matabose–

(a) ni sa cava na gauna ni nona vakailesilesi (ke dua tu) me vaka ka vakaraitaki e na i vola tukutuku ni nona digitaki; se

(b) ke sa muduka na nona i lesilesi na Peresitedi e na nona lewa ga vakaikoya.

(4) E na nona vakayagataka na kaukauwa ka soli vua e na ruku ni tikina lailai (1) ni tikina oqo, sa na vakayacora ga na Peresitedi na nona lewa vakaikoya.

(5) E na sega ni veisautaki na lewa ni Matabose ke ra vakaitavi e na kena cakacacaka e so ka sega ni dodonu me ra vakaitavi kina.

(6) Ni sa tau vua e dua na i totogi mate (sega ni veilewai vakasotia) me baleta e dua na cala, e na vakarautaka e dua na i tukutuku ni kisi ni cala ko ya na Turaganilewa e vakataulewa e na veilewai ko ya (ke sega ni rawa e dua na i tukutuku mai vua na Turaganilewa, me dua na i tukutuku mai vua na Navosavakadua) ka bau kina e so tale na i tukutuku e vauci vata, kaya mai na kisi ni cala ko ya ka na gadreva mai se me vakauti ki na matabose me vakasamataka ka me qai vakasamataka na Peresitedi e na i vakasala me rawa kina ni vakadonuya se sega na nona vakayagataka na nona kaukauwa vakalawa e virikotori e na ruku ni tikina (1) e na tikina oqo.

(7) E na raica na Minisita ka garava na gacagaca e so baleta na cakacakataki ni cala me dau veirogocitaka kei na Matabose e na veika kece e vauca na tikina ko ya.

NA GACACA NI MATAVEILEWAI

NA VAKAYAGATAKI NI LAWA

Na Lawa ka vauca na i tovo vakaitaukei kei na Vakatulewa ni Matabose ni Veitarogi Vanua

100.-(1) E sa na dau virikotora na Palimedi e so na lawa kei na kena i vakavakayagataki ka okati tale ga kina na i valavala vakaitaukei.

(2) E na nona vakayagataka na nona kaukauwa vakalawa me vaka e virikotori e na tikina lailai e cake, e sa nona i tavi na Palimedi me raica na veika e vauca na nodra i tovo, i valavala kei na gagadre ni Taukei.

(3) Me yacova na gauna e sa na veisau kina na Lawa ni Palimedi e sa na okati tu na lawa e vauca na i tovo, i valavala ni bula kei na gagadre ni Taukei me lawa ni matanitu.
Vakavo na tikina lailai oqo, e sa na sega ni vakayagataka e na dua na i vakarau ka duidui kei na tiki ni Yavu ni Vakatulewa se dua na lawa sa veisaqasaqa kei na i vakarau ni bula.

(4) E na vuku ni Yavu ni Vakatulewa oqo na nanuma se na vakatulewa ni Matabose ni Veitarogi Vanua e na–

a] veika me baleta na i vakarau vakaitaukei, bula vakavanua, kena vakamareqeti, kena rabailevu se na kena vakayagataki na lawa ka vauca na i tovo vakaitaukei; kei

b] na kena veiletitaki na i tutu ni veiliutaki ni dua na i wasewase ni Taukei ka tiko vei ira na dodonu vakavanua me ra tawana se vakayagataka na qele ni Taukei;

e sa na i otioti ni lewa ka na sega ni rawa ni bolei e na dua na Mataveilewai.

Tauyavutaki ni Mataveilewai

101.-(1) Sa na tauyavutaki vakalawa e na matanitu ko Viti e dua na Mataveilewai Levu, na Mataveilewai Torocake kei na Mataveilewai Cecere kei na so tale na Mataveilewai e nanumi me tauyavutaki.

(2) E na sega ni soli vua na Mataveilewai e dua na kaukauwa ni vakatulewa vakalawa vakavo ga na kena ka solia vua na Yavu ni Vakatulewa oqo se mai na dua tale na Lawa.

(3) E sa na tu ga vakataki koya na Mataveilewai e na garavi ni nona i tavi vakalawa ka na sega ni vakarorogo ki na dua tale na kaukauwa vakalawa ni veiliutaki.

NA TABANA NI VEILAWAI

Lewe ni Mataveilawai Levu

102. E na lewe ni Mataveilewai Levu ko Navosavakadua kei na so na Turaganilewa Torocake me kakua ni sivia na walu na kedra lewe levu se dua tale na wiliwili ka lewa na Palimedi.

Nodra digitaki na Turaganilewa ki na Mataveilewai Levu

103.-(1) Ni oti na nodratou veirogoci kei na bose yaco sa i tavi ni Peresitedi me lesia Navosa vakadua.

(2 ) Sa I tavi ni Peresitedi me lesi ratou na Turaganilewa Torocake ni Mataveilewai Levu ni oti na veivosaki kei na Matabose ni Veilewai kei na Lawa.

(3) E na sega ni lesi e dua me Turaganilewa e na Mataveilewai Levu ka qai vakavo ga-

(a) ke taura tu se a sa taura oti e dua na I tutu cecere e na Mataveilewai e Viti se dua na matanitu ka digia na Peresitedi; se

(b) ke sa tu vua na kaukauwan kei na kila me qarava na I tavi vaka-Loya e na Mataveilewai ka sega ni lailai sobu main a lima na yabaki na dede ni nona I tutu vaka-Loya.

(4) Na kena cakacakataki, e na ruku ni tikina e cake, na dede ni nona rawa ni nona cakacaka vakaloya e dua, e sa na okati kina na loma ni gauna e sa rawata oti kina na nona I tutu vaka-loya.

Lesilesi Tu Vakawawa

104.-(1) Ke lala e na dua na gauna na I tutu vaka-Navosavakadua se mani yali se sgea ni rawa ni qaravi na nona I tavi e na nona vale ni volavola, e sa tu na kaukauwa vua na Peresitedi ni oti na nona veivosaki kei na Paraminisita, me lesia e dua na Tuiraganilewa ni Mataveilewai Torocake se dua na Turaganilewa ni Mataveilewai Levu me taura tu vakawawa na I tutu vaka Navosavakadua.

(2) Ke lala e na dua na gauna na I tutu vaka Turaganilewa ni Mataveilewai Levu se yali yali se san a sega ni rawa me na qarava na nona I tavi e na vuku ni dua na leqa, e sat u na kaukauwa vua na Peresitedi, ni oti na nona veivosaki kei na Matabose ni Veilewai kei na Lawa me lesia e dua ka tu vua na kila me rawa kina ni taura vakatawa na I tutu- vaka-Turaganilewa ni Mataveilewai Levu.

(3) Na I lesilesi e vakayacori e na tikina oqo sa na dei tiko me yacova ni sa lesu tale mai ko koya e nona dina na I tutu se ni sa veisautaki na I lesilesi mai vua na Peresitedi e na vuku ni nona I vakasala na Navosavakadua.

E na rawa walega me na tomana tiko na nona i lesilesi e dua ka sda veisautaki na nona I lesilesi me rawa kina ni vakataulewa e na dua na tiki ni veilewai ka sa tekivu taki mai ni bera ni a mai vakailesilesi.

(4) Na veilesi ka vakayacori e na ruku ni ulutaga oqo sa na sega ni dau kacivi me baleta na nona tarogi e na vuku ni nona sa sega ni qarava na nona I tavi.

105.-(1) E sa na dau taura tu na nona I tutu e dua na Turagnilewa ni Mataveilewai Levu, qai vakavo ga ko na vosa vakadua, me yacova ni sa yabaki onosagavulukalima ka qai vakavo ga ke sa kerea na nona vakacegu se sa vakacegui vakaukauwa me vaka na kaukauwa ni Yavu ni Vakatulewa oqo.

Sa na vakatarai vei koya sa yacova na yabaki ni vakacegu me tomana tikoga na naona I lesilesi me yacova ni san a rawa ki vua me tauca na nona lewa e na dua na kisi ni veilewai ka sa tekivutaki taumada yani e liu ni bera ni yacova main a yabaki ni vakacegu.

Sa na sega ni vakabau na yabaki ni vakacegu vua e lesi koya na Perisitedi me turaganiliwa vakatovolei e na Matavelilewai Levu e na ruku ni wase oqo ka na vakayacori talega na i lesilesi ko ya me kakua ni sivia e rua nayabaki.

(2). Na yabaki ni vakacegu ka virikotori e na tikina oqo e na sega ni okati kina e dua ka lesia na Peresitedi me turaga ni lewa tuvakawa (Temporary Judge) ni Mateveilewai Levu me vaka e virikotori e na tikina 104(2) e na yavu ni vakatulewa oqo.

Lewe ni Mataveilewai torocake

106.-(1) Era na lewe ni Mataveilewai Torocake-

(a) e dua na Tutaganilewa, qai vakavo ga Navosavakadua o koya ka na Peresitedi talega ni Mataveilewai Torocake;

(b) e so tale na Turaganilewa ni Mataveilewai Torocake ka lesi ira na Peresitedi ni oti na nona veivosaki kei na Matabose ni Veilewai kei na Lewa; kei

(2) E na sega ni digitaki e dua na Turaganilewa ni Mataveilewai Torocake ke sega ni tu vua na kila me taura kina na I tutu vaka-Turaganilewa ni Mataveilewai Levu se ke sa sivia na yabaki vitusagavulukalima na dede ni nona bula.

(3) E na rawa me lesi e dua na Turaganilewa ni Mataveilewai Torocake me dau dabe e na dua se levu cake na gauna ni veilewai se me valailesilesi me ka kua ni lailai sobu mai na tolu na yabaki.

Ko ira na lewe ni Mataveilewai Cecere

107.-(1) Era na lewe ni Mataveilewai Cecere-

(a) ko Navosavakadua ka Peresitedi ni Mataveilewai;

(b) so tale na Turaganilewa ni Mataveilewai Cecere ka lesi ira na Peresitedi ni sa oti na nona veivosaki kei na Matabose ni veilewai kei na Lawa; kei

(2) E na sega ni digitaki e dua na Turganilewa ni Mataveilewai Cecere qai vakavo ga ke sa kilai vakalawa ni tu vua na kena koroi me vakailesilesi vaka-Turaganilewa e na Mataveilewai Levu. E na sega ni digitaki e dua e sa yacova na yabaki vitusagavulukalima na dede ni nona bula.

(3) E na rawa me lesi me vakaitavi e na dua na gauna ni veilewai se sivia, e dua na Turaganilewa ni Mataveilewei Cecere se me lesi me vakaitutu me tolu na yabaki.

(4) Ni sa dabe na Mataveilewai Cecere me qarava se rogoca na kudru mai vua e dua e na tabana ni veivakasalataki se vakataulewa, e na dabe me kakua ni lailai mai na lewe tolu na lewena me ratou rogoca ka vakabau na lewa ni lewe levu.

Nona Bubului e dua na Turaganilewa

108. E na sega ni vakayacora e dua na Turaganilewa na nona i lesilesi ke sa sega mada ni Vosa Bubului ni Yalodina me baleta na nona i tavi ka virikotori e na Kena i Kuri 1 ni Yavu ni Vakatulewa oqo. E na sega ni vinakati me bubului kevaka e bubului oti e na dua ga na gauna e liu e Viti e na i tavi vata ga ko ya.

Vakasivoi ni dua na Turaganilewa

109.-(1) E sa na rawa ni vakasivoi e dua na Turaganilewa mai na nona i tutu e na vuku ni nona a sega ni vakayacora vakavinaka na nona i tavi e na (vuku ni tu vakaca ni yago se vakasama, se na ca ni nona i tovo). E na sega ni rawa me vakasivoi e dua vakavo ga e na yavu e koto e na tikina oqo.

(2) E sa na vakaceguya na Peresitedi e dua na Turaga ni Lewa me vaka e virikotori e na tikina lailai ka tarava.

(3) Ke nanuma na Peresitedi me vaqaqai na nona vakasivoi e dua na Turaganilewa e na vuku ni nona sa sega ni garava vinaka na nona i tavi me vaka e sa tukuni tiko e na tikina e 2 e cake se i tovo tawa kilikili sa na–

(a) dau lesia na Peresitedi e dua na Mataveivaqaqai ka na lewena e dua na kena i liuliu kei na rua tale, ka rau vakaitutu cecere e na Tabana ni Veilewai e Viti se mai na dua tale na matanitu ka digia na Peresitedi.

(b) na Mataveivaqaqai me vaqaqa ka na qai tukuni yani na kena macala vua na Peresitedi o koya e na qai lewa se me sa vakasivoi na Turaganilewa se sega;

(4) Ke soli ki na Mataveivaqaqai me vaqaqa na nona vakasivoi e dua na Turaganilewa me vaka e virikotori e na ulutaga oqo, e tu tale ga na kaukauwa vua na Peresitedi me vakasivoi koya tu vakawawa na Turaganilewa ko ya e na nona vakayacora na nona i tavi. E rawa tale ga vua na Peresitedi me veisautaka na veivakasivoi vakawawa ko ya,- ka rawa talega me kakua ni vakabau na lewa ni Peresitedi ke vakasalataka na mataveivaqaqai me kakua ni vakasivoi na Turaganilewa.

Kedra I sau na turaganilewa

110. E na sega ni vakalutui na I sau kei na I vakarau ni lesilesi ni turaganilewa ni sa taura oti na nona I lesilesi.

NA KAUKAUWA NI MATAVEILEWAI

Kaukauwa ni Vakatulewa ni Mataveilewai Levu

111.-(1) E sega ni yalani na kaukauwa ni Mataveilewai Levu me rogoca ka Vakatulewa e na kisi kece ni veilewai ni veiletitaki Yau se veilewai ni cala ka kau cake mai e na Mataveilewai kece ka tiko e rukuna me vaka sa solia vua na Yavu ni Vakatulewa oqo se dua tale na Lawa.

(2) Na kaukauwa ni Mataveilewai Levu e sa na wili kina na kaukauwa me rogoca ka Vakatulewa e na kerekere me rogoci tale ni kisi ni veilewai ni veiletitaki i yau se veilewai ni cala ka kau cake mai e na Mataveilewai e ra me vaka ka solia vua na Yavu ni Vakatulewa oqo se dua tale na lawa.

Kaukaua ni mataveilewai levu me baleta na lawa e na gauana oqo

112. Na kaukauwa ni Mataveilewai Levu e sa na wili kina na kaukauwa kece ka tu vua na Mataveilewai Cecere e na ruku ni lawa ka sa bula tiko ni bera na i ka 5 ni Tiseba, 1987 kei na dua na i tukutuku vakalawa e bula tu ni bera na tiki ni siga ko ya ka cavuta tiko na Mataveilewai Cecere sa kena i balebale oqori ni sa vakaibalebaletaka tiko ki na Mataveilewai Levu ka tauyavutaki e na Yavu ni Vakatulewa oqo.

Kaukauwa vakalawa ni Mataveilewai Levu e na veika e baleta na yavu ni Vakatulewa

113.-(1) Me vaka na tikina lailai 42(3), 49(6), 53(2), 88(3), 100(4) kei na 139(1) e na Yavu ni Vakatulewa oqo; kevaka e dua e tukuna ni dua na tiki ni Yavu ni Vakatulewa oqo (sega ni wili eke na Wase 2) sa voroki ka sa veisaqasaqa se sa na rawa ni veisaqasaqa kei na nona dodonu is veitalia ga na ka e rawa ni yaco, sa rawa vua me kerea ki na Mataveilewai Levu me vaktulewa ka vakaisosomitaka vua na ka sa vakayalia.

(2) Na Mataveilewai Levu sa na tu kina na kaukauwa ni vakatulewa e na dua na kerekere mai vua e dua me vakamuri na lawa lailai sa tukuni oti oqori se dua tale na veilewai vakalawa me vakatulewa ka raica se dua na tiki ni Yavu ni Vakatulewa oqo (sega ni wili kina na Wase 2) sa voroki ka me vakaraitaki raraba.

Vakavo ga kevaka sa lewa na Mataveilewai Levu me kakua ni vakaraitaki raraba e na kaukauwa ka soli vua e na tikina lailai oqo vakavo ga ke sa vakadinadinataka e na vuku i koya ka kerekere yani, se ke tiko tale e dua na ka me rogoci e na Mataveilewai e dua na i to e na veilewai oqori e tarai koya se rawa ni tarai koya.

(3) Ni kaburaka e dua na i tukutuku raraba na Mataveilewai Levu me vakamuri kina na tikina lailai e cake, e na rawa ni walia na vakatataro ka kauta tiko mai e dua se e so ka ra vakatataro tiko mai e na vuku i koya me vaka e tiko e na ruku ni tikina lailai (1) e na tikina oqo, ka i wali ka dau vakayagataki vua e dua e na veilewai cava ga e na Mataveilewai Levu ka yavutaki e na lawa ka vakayagataki tiko e na gauna oqo e Viti, e na kena i vakarau ka raica na Mataveilewai ni matau.

(4) E sa na rawa ni bulia na lawa na Navosavakadua me baleta na cakacaka kei na i vakarau ni veilewai e na Mataveilewai Levu me baleta na kaukauwa ka soli kina e na ruku ni tiki ni lava oqo (wili kina na lawa me baleta na gauna dodonu me dau tauri kina na kerekere e na ruku ni lava lailai (1) ni lava oqo).

Mataveilewai Levu kei na Mataveilewai e ra

114.-(1) Sa tu na kaukauwa vua na Mataveilewai Levu me raica na kisi ni veilewai ni veiletitaki yau kei na kisi ni cala ka kau mai e na dua na Mataveilewai e ra ka na rawa ni bulia e so na I vakaro, soli ni samani ka solia na i vakasala ka nanuma ni ganita me rawa ni laurai kina na kena vakayacori vakadodonu me kune kina na dina.

(2) E na gauna kece e tarogi kina na vakadewa ni dua na tiki ni Yavu ni Vakatulewa oqo (vakavo na Wase 2) ka kau cake mai ena Mataveilewai era, ka nanuma kina na Mataveilewai ko ya ni sa rui taro bibi vakalawa, sa na kauta cake na taro oqori ki na Mataveilewai Levu.

(3) Ke sa kau cake e dua na taro ki na Mataveilewai Levu me vaka ka tukuni e cake sa na solia na Mataveilewai Levu na nona lewa me baleta na taro oqori, ia na Mataveilewai lailai ka kauta mai na taro oqori e na vakatauca na nona lewa me vaka na i vakaro mai na Mataveilewai Levu se ke sa gadrevi e na lewa oqori me kau cake kina Mataveilewai Torocake se Mataveilewai Cecere e Viti, me vaka na lawa ni Mataveilewai Torocake se Mataveilewai Cecere e Viti.

Kerekere ki na Mataveilewai Torocake

115.-(1) Na kerekere me kau cake ki na Mataveilewai Torocake e na yavutaki mai na lewa e tau e na Mataveilewai Levu ka yavutaki mai na tikina oqo–

a] na dodonu mai na i otioti ni lewa mai na dua na veiletitaki Yau se Mataveilewai ni cala e na veika e vauca na vakavakadewa ni Yavu ni Vakatulewa;

b] na dodonu mai na i otioti ni lewa ka soli mai na lewa taumada ka sa vakataqari ki na Mataveilewai Levu e na tikina e 19 kei na 111 ni Yavu ni Vakatulewa oqo;

c] na dodonu mai na i otioti ni lewa ka solia, e na kena vakayacori na lewa ka soli ki na Mataveilewai Levu me vakamuria na tikina e 9(1) ni Yavu ni Vakatulewa oqo; kei

d] se dua tale na kisi ka virikotori oti tu.

(2) E na kena cavuti tiko na i otioti ni lewa e na Tikina oqo ni Mataveilewai Levu, e sega ni wiliki kina e dua na lewa me baleta e dua na i vola ni kerekere ka kau mai ka kunei ni sega ni yaga se veivakacudrui.

(3) Qai vakavo ga ke vakadonui mai na Mataveilewai Cecere e Viti, na kerekere me na yavutaki mai na lewa ni Mataveilewai Torocake me vaka e virikotori e na tikina lailai (1) e cake.

Na Kaukauwa vakalawa ni Mataveilewai Torocake me baleta na Lawa ka Taurivaki tiko e na gauna oqo

116.-(1) E sa na okati na kaukauwa ni Mataveilewai Torocake na kaukauwa ka vakataqari ki na Mataveilewai Torocake e na rukuni lawa e vakayagataka tiko ni sa bera na i ka 5 ni Tiseba 1987 kei na kena tukuni e vakayagataka tiko ni sa bera na i ka 5 ni Tiseba 1987 kei na kena tukuni e na dua na lawa e vakayagataka tiko se vakayagataki tiko e na siga ko ya, na "Mataveilewai Torocake" se "Mataveilewai Torocake e Viti" e sa na tauri me kena i balebale na Mataveilewai Torocake ka tauyavutaki e na Yavu ni Vakatulewa oqo.

Kerekere ki na Mataveilewai Cecere

117.-(1) E na vakatau na kerei ni Mataveilewai Cecere mai na lewa e tau e na Mataveilewai Torocake e na veika oqo–

(a) e na vuku ni otioti ni lewa e tau e na Mataveilewai Cecere me baleta e dua na ka e vauca na Yavu ni Vakatulewa;

(b) e na vuku ni otioti ni lewa me baleta e dua na veiletitaki yau ka rauta e $20,000 se dua tale na i lavo ka levu cake se na i lavo me i sau ni dua na i yaya se qele rauta talega e $20,000 se dua na i lavo levu cake;

(2) Na kudru me kau cake ki na Mataveilewai Cecere e na vakayavutaki mai na lewa e tau e na Mataveilewai Torocake me vaka–

(a) na veilawa ni veilewai ni veiletitaki yau ka laurai ni veitikina e veiletitaki tiko e sa rui rabailevu na kena i balebale e nanumi kina me kau cake ki na Mataveilewai Cecere; se

(b) na veikisi tale e so ka virikotori tu na kena lawa.

(3) E sega ni dua na ka e tiko e na tiki ni1awa oqo me tara na dodonu ni Mataveilewai me solia na veivagalalataki me baleta e dua na lewa sa tau oti mai na dua na Mataveilewai ni veiletitaki you se cala.

Na i cavacava ni Mataveilewai e cake na Mataveilewai Levu

118.-(1) Na i cavacava ni vakataulewa e sa tu ki na Mataveilewai Cecere me vakatauca na i otioti ni lewa baleta e dua na kudru ka sa vakataulewa oti kina na Mataveilewai Torocake. E tu na kaukauwa ki na Mataveilewai Cecere me raica tale, se veisautaka se moica na lewa e na veilewa e sa tau oti, se nanuma me dola tale e dua na kena veilewai vou se lavaka na i sau ni veilewai me baleta ga na taqomaki ni dodonu kei na dina.

(2) Na lewa e sa dau vakatauca na Mataveilewai Cecere me baleta e dua na veileti ni ka vakalawa e sa ciqomi me sa i otioti ni lewa ka ra na ciqoma na Mataveilewai kece me sa i Cavacava ni veileti ko ya.

(3) E to na kaukauwa vakalawa ki na Mataveilewai Cecere, me vaka e yavutaki e na Yavu ni Vakatulewa oqo, se dua tale na lawa se lewa ni Mataveilewai ka salavata kei na tikina ka tarava, me dikeva lesu e dua na lewa, vakataulewa se dua tale na lawa ka bulia.

Vakarau kei na i valavala ni kena qaravi na Mataveilewai Cecere

119. Na i vakarau kei na i valavala ni kena qaravi na kudru e sa na virikotori tu e na Yavu ni Vakatulewa oqo se dua tale na lawa ni Mataveilewai e vakarota na Peresitedi.

Na vakatulewa ni vakasala ni Mataveilewai Cecere

120. E na rawa me dau solia ki na Mataveilewai Cecere na Peresitedi e dua na ka e nanuma ni dodonu me vakatulewa kina me baleta na lawa kacivaki ni Yavu ni Vakatulewa oqo ka basika mai se rawa ni basika, ka me qai vakatulewa na Mataveilewai Cecere e na veika oqori.

Veibeci e na Mataveilewai

121. E tu ki na Mataveilewai Cecere na kaukauwa vakalawa me totogitaka e dua e beca se vakalolovirataka na Mataveilewai.

NA MATAVEILEWAI I TAUKEI

Na Mataveilewai i Taukei

122.-(1) E sa na dua na Mataveilewai i Taukei ka na soli kina na kaukauwa kei na vakatuulewa me vaka e solia na Palimedi.

(2) E sa na vakarautaka na Palimedi na tiki ni lawa me baleti ira era rogoca na veilewai ena Mataveilewai i Taukei na nodra vakatagedegede ni vuli kei na i vakarau ni nodra cakacaka na kena vakailesilesi.

MATABOSE NI CAKACAKA KEI NA CAKACAKA VAKAMATANITU

123.-(1) E sa na vakaduri e dua na matabose ni veilewai kei na lawa ka ra na lewena ko ira oqo-

(a) Navosavakadua me kena i liuliu;

(b) Na i liuliu ni matabose ni cakacaka vakamatanitu;

(c) E rua tale na mata (ka vakatokai e ke me “mata digitaki”) me digitaka na Peresitedi ni oti nona veivosaki kei na Liuliu ni matabose.

(2) E na sega ni rawa me na digitaki e dua na mata digitaki mai vua na Peresitedi ke vaka e sega ni tu vua na kila kei na koroi me Turaganilewa ni Mataveilewai Levu.

(3) E na sega ni lesi e dua (na tamata) me digitaki me mata digitaki kevaka e lau rau e na loma ni tolu na yabaki ni bera na veilesi ni–

(a) a lewe ni Bose Lawa se lewe ni Seneti, se lewe ni Matabose ni Koro Vakavavalagi.

(b) a cakacaka tiko vakamatanitu ka sega ni wili kina na Turagani lewa ni Mataveilewai Torocake se lewa ni Matabose no Koro Vakavavalagi.

(4) E na vakatabui me lesi tale kina dua na i tutu vakamatanitu o koya e sa lesi me matadigitaki e na loma ni tolu na yabaki e taura se taura vakawawa tiko kina na i tutu vaka vaka mata digitaki.

(5) Me vaka e virikotori koto e na Tikina e 130 e na Yavu ni Vakatulewa oqo, sana dau vakagalalal taka na nona i tutu na mata digitaki-

(a) ni sa cava na yabaki tolu me vakatekivu main a i matai ni siga ni nona vakailesilesi; se

(b) ke vaka e yaco e dua na ka, kevaka e a sega tu ni mata digitaki, ka vakavuna me sega ni rawa me digitaki me mata.

(6) Ke vaka e mani lala na i tutu ni mata digitaki se laurai ni sa sega ni rawata me qarava na nona I tavi, e san a rawa vua na Peresitedi e na nona lewa ga vakataki koya me lesia tale e dua na tamata ka tu vua na kila kei na kena koroi me taura na i tutu koya ia ko koya ka digitaka me vaka na parakaravu (b) ni tikina lailai 5 e na tikina oqo sa na taura tikoga na i lesilesi me yacova ni sa veisautaka na nona i tutu na Peresitedi.

Na nodra digitaki na vakailesilesi e na tabana ni Veilewai kei na ka Vakalawa

124.-(1) E sa tu kina Matabose ni Veilewai kei na lawa na kaukauwa me lesi ira ko ira me ra vakailesilesi kina tabana oqo, (ka vakatalega kina na kaukauwa me vakadeitaka na lesilesi) me vasukai ira se me vakatauca na i totogi vakacakacaka vei ira na vakailesilesi vakatawa kina tabana ni veilewai kei na ka vakalawa.

(a) ni dodonu me dau veivosaki taumada na Matabose kei na Paraiminisita ni sa bera ni vakayacora e dua na lesilesi vua e dua na tauara tu vakadua se vakatawa na i tutu e na Matabose ni Veivaqaqai ni Qele kei na i Teitei;

(b) ni e na gauna e vakayagataka kina na kaukauwa e tu vua na Matabose ni Veilewai kena ka vaka lawa me vakatulewa e na i lesilesi (se vaka dei taka na i lesilesi ) e dau muria na Matabose na i vakasala ni Paraminisita ke raica ni sega ni lewe ni vanua e viti o koya e nanumi me vakalesilesitaki.

(2) Na veitutu ka navuci tu e na wasewase oqo ni Yavu ni Vakatulewa ka tabaki e na Kena i kuri 2 e wili tale eke e so na I tutu ka na qai vakarota mai na Palimedi.

Qai vakavo ga–

(a) ke sa veisautaki na yaca ni tutu ko ya se sa bokoci e na tara tale ga yani na tikina e vauca na lawa oqo;

(b) na tiki ni lawa oqo e sa vakayagataki talega e na i tutu ka nanuma na Matabose ni Veilewai kei na lawa ni tautauvata kei ira na tukuni koto e na kena i kuri 2 e na Yavu ni Vakatulewa oqo me vaka na lawa ni Matabose kei na nona veivakadonui na Paraminisita.

(3) E na dau raica na Matabose ni Veilewai kei na ka vakalawa me vakatautauvatataki na i wiliwili ni veitamata era ra curu e na tabana vakalawa ni matanitu ka me vakamuria na tiki ni lawa lailai e ra.

(a) ke tautauvata na i vatagedegede kece e rawata me tauri na lewe ni vanua e Viti e na nona nanumi ni sa tiko vua na kila vakavuli ka me kakua sara ni digitaki ko ira ka sega ni lewenivanua e Viti vakavo ga ke sa vakadonuya na Paraminisita me digitaki ko koya oqo; kei

(b) me raica ke rawa ni wasei vakatautauvata na veitutu oqori vei ira kece na lewenivanua e Viti ka ra digitaki e na veitutu oqori.

(4) E na nona vakayagataka na nona kaukauwa ni veilesi na Matabose, sega ni wili eke na wase e 2 ni Yavu ni Vakatulewa oqo, na Matabose ni Veilewai kei na ka vakalawa e sa raici ni wiliwili ni vakailesilesi digitaka na Matabose me kakua ni lailai sobu mai na 50% ni wiliwili ni Taukei kei na Rotuma.

(5) Ke vaka e sega ni vakayacora rawa na nona I tavi na Matabose ni Veilewai kei na lawa me vaka na tikina lailai ka tukuni koto oqori e cake, e sa na veivosaki na Matabose kei na Paraminisita, ka veitalia mada na tikina lailai ka cavuti toka e cake, sa na vakayacora ga na I vakaro e solia mai ko koya.

Nodra lesi na Mata ni Matanitu e Viti ki Vanua tani kei na nodra lesi e so tale na vakailesilesi

125.-(1) E sa tu vua na peresitedi na kaukauwa me lesi ira eso kina i tutu vaka mata e Viti ki na vanua tani se so tale na i lesilesi kin a veitabana ni cakacaka nodra na veimatanitu cokovata e vuravura. E tu talega vua na kaukauwa me bokoca va veilesilesi oqori ke gadreva me vakakina. E na vakayacora na nona kaukauwa na Peresitedi me vaka na i vakasala mai vua na Paraminisita. E na veovosaki taumada na Paraminisita kei na Matabose ni Tabacakacaka ni Matanitu ni bera ni vakasala taka na Peresitedi e na kena vakatawani na veitutu oqori mai vua e dua ka cakacaka tiko vakamatanitu.

(2) Na kaukauwa ka tukuni koto e na tikini lawa lailai e cake, sa na sega ni okati me wili kina kaukauwa me vakacegui mai na cakacaka vakamatnitu se na dua na lawa me rawa kina ni vakacegui e na cakacaka vaka matanitu ko koya ka taura tu na i lesilesi ka tukuni tiko oqori, na nona i lesilesi ko koya me na okati e na kena cakacakataki na nona peniseni ka vakadonui vakalawa me baleta na nona cakacaka kei na dua na ka kaukauwa me baleta na tamata oqori kei koya talega sa vakacegui ka sa bera ni digitaki ka na dua tale na i tutu vou vakacakacaka me vaka na lawa ka tukuni oqo e ra, sa na vakatau ni na Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu.

(a) sa vakacegu mai na nona cakacaka e na ruku ni tikina lailai (1) e na tikina oqo ia ka sa bera ni vakacegui mai na cakacaka vakamatanitu ka sa wiliki na nona gauna ni cakacaka e na I tutu oqori me baleta na ka, ka tukuni tiko e na tikina lailai e cake; ka

(b) ke sega ni digitaki e na loma ni gauna e nanuma na Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu kina dua tale na i tutu-

i] ka nanuma na Matabose ni tautauvata kei na nona i tutu makawa; kei

ii] ke dua na i tutu e na vuku ni nona digitaki e na i tutu koya, ka me wiliki vata me vaka ka sa tukuni oti,

na tamata oqori sa na okati me sa vakacegu mai na cakacaka vakamatanitu mai na siga e nanuma na Matabose me baleta na lawa ka okati kina na penisini me baleta na ilavo ka okati kina na peniseni ni nona cakacaka ka sa na rawa vua me taura na peniseni veitalia ga kevaka e sa bera ni vakaotivi na gauna taucoko e dodonu me qai taura kina na nona peniseni.

Vakavo ga ke vaka e dua me vaka sa tukuni oti e na parakaravu (a) e na tikina lailai oqo me vakadonuya e na loma ni gauna e nanuma na Matabose ni cakacaka vakamatanitu e ganita na digitaki e na so tale na i tutu ka sega ni i tutu ka tukuni e na parakaravu (b) (1) na tikina lailai oqo, e sa na rawa vua me digitaki me kakua ni okati ko koya e na tikina lailai oqo.

(4) Na kaukauwa ni vei lesi ki na dua na i tutu ka okati e na tikina lailai oqo mai na dua na i tutu kin a dua tale ka tautauvata kei na kedrai i sau sa na tu vua na Paraminisita se dua tale na Minisita e na nona i lesilesi vakaivola na Paraiminisita.

(5) Na Minisita ka tukuni koto oqori e cake sa na rawa, me vakatau e na so na ka e ganita, me solia vakaivola na kaukauwa ni veidigitaki oqori vua e dua na i vakailesilesi vakamatanitu.

(6) Na i tutu ka tukuni e na tikina lailai (4) ni tikina oqo e sa na vakayacori-

(a) na i tutu (vakavo ga na i tutu ka tukuni e na tikina lailai (1) ni tikina oqo) ko ira oqori era vinakti me ra vakaitikotiko e na tau daku kei Viti me ra vakayacora vakavinaka kina na nodra i tavi;kei

(b) Ko ira na i vakai tutu oqori e na tabacakacaka ka qarava na veimatanitu tani e Viti me vaka na nona i vakaro na Paraminisita.

Matabose ni Cakacaka ni Vakamatanitu

126.-(1) E sa na vakaduri e dua na Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu ka sa na dua na kenai i liuliu, ka me kakua ni lailai mai na tolu se sivia na lima na lewena ka digitaki ira na Peresitedi e na nona i vakasala na Paraminisita.

(2) Sa na sega ni rawa me na digitaki e dua me lewe ni Matabose ni Cakacaka ni Matanitu kevaka e na loma ni tolu na yabaki sa oti se ena na dua na gauna ni bera na nona digitaki e a-

(a) lewe ni Bose Lawa, se lewe ni Seneti, se matadigitaki e na Matabose ni veikoro vakavavalagi;

(b) digitaki e na nona veivakadonui me veiqatitaka e dua na i dabedabe e na Bose Lawa se Matabose ni veikoro vakavavalagi;

(c) taura e dua na i tutu (ka sega ni i tutu me baleta e dua na yasai Viti) e na dua na i soqosoqo vakapolitiki ka dau vakatura se tokona se e na loma ni tolu na yabaki ka tukuni oqori e a vakatura se tokona e dua na mata ka tu e na veidigidigi kina Bose Lawa.

(3) E sega ni vakatarai me dua e lewe ni Matabose ni Tabacakacaka ni Matanitu kevaka e lewe tale tiko ga ni Matabose ni Tabacakacaka ni ovisa.

Qai vakavo ga kevaka e i Liuliu tiko ni Matabose ruarua. Na Matabose ni Tabacakacaka ni Matanitu kei na Matabose ni Tabacakacaka ni ovisa o koya.

(4) E na sega ni vakatarai me cakacaka vakamatanitu e dua na tamata e a sa lewe ni Matabose oti ni Tabacakacaka ni Matanitu e na loma ni tinikarua na vula me vakatekivu mai na gauna e a sa vakacegu kina mai na Matabose ko ya.

(5) Me vaka na tikina e virikotori e na tikina 130 ni Yavu ni Vakatulewa oqo, e na vakagalalataka na nona i tutu e dua na lewe ni Matabose ni Tabacakacaka ni Matanitu –

(a) e na gauna e oti kina e tolu na yabaki me vakatekivu mai na gauna e vakailesilesi taumada kina; se

(b) e na gauna e sa sega ni lewe ni Matabose kina ka sa na muduki kina na nona vakailesilesi.

(6) Kevaka e sa lala na nona i tutu na i Liuliu ni Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu se kevaka e sega ni vakayacora rawa na nona i tavi, sa na vakayacora na i tavi oqori e dua vei iratou na lewe ni bose me vaka na digidigi ni Peresitedi.

(7) Kevaka e mani dua na gauna e sega ni sivia e lewe tolu na lewe ni Matabose ka sega ni wiliki king na i Liuliu ni Bose, se dua e taura toka vakatawa na i tavi vaka i liuliu, ke sega ni qaravi rawa na nona i tavi, e sa to na kaukauwa vua na Peresitedi me lesia e dua e to vua na kila me lewe ni matabose is ko koya e digitaki me vaka na lawa lailai (5) (b) ni tikina oqo e sa na tomana tiko na nona i lesilesi vakatawa me yacova ni sa vakasuka na i lesilesi ko ya na Peresitedi.

(8) E na vakayacora na nona i tavi e na tikina oqo na Peresitedi me salavata kei na i vakasala ni Paraiminisita.

Nodra Digitaki na cakacaka vakamatanitu

127.-(1) Me vaka na kaukauwa e koto e na Yavu ni Vakatulewa oqo me baleta na lesi ni dua ki na i tutu (wili kina na kaukauwa ni vakadeitaki ni tutu) nodra vakasivoi, nodra vunauci ko ira ka taura tu se taura vakalawa na i tutu sa na nona duadua ga na Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu.

(2) E na sega ni dauveiletitaki e dua na lewa e sa vakatauca na Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu me baleta na i lesilesi, na tosoi cake ni tutu se na veilesi.

(3) vakavo e dua na i tutu ka tukuni e na tikina lailai (5) se (6) ni tikina oqo, na Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu sa na rawa ni vakatau ki na i vakarau ni cakacaka ka nanuma ni ganita, solia vakaivola na nona kaukauwa e na ruku ni tiki ni lawa oqori vua e dua na lewe ni matabose se vakamuria na i yalayala ni kaukauwa e solia na Palimedi vua e dua na vakailesilesi se e so na vakailesilesi vakamatanitu.

(4.) Na kaukauwa ni lawa oqo e sa na sega ni vakayagataki e na–

(a) i tutu vaka-Turaganilewa ni Mataveilewai Levu, na Mataveilewai Torocake e Viti se na Mataveilewai Cecere e Viti;

(b) i tutu vaka-Daunifika Levu ka vakavo ga na lewai ni lesilesi ko ya se na i lesilesi vakalawa;

(d) i tutu e vauci e na Matabose ni veilewai kei na ka vakalawa;

(e) dua na i tutu e koto e na tikina 125(1) e na yavu ni Vakatulewa oqo;

(f) i tutu e nona e dua na lewe ni Tabacakacaka ni ovisa, Dausoko, Mataivalu e Macawa; se

(g) dua tale ga na i tutu ka sa virikotori oti tu vakalawa ka rau kila na Matabose ni Tabacakacaka ni Matanitu kei na Paraiminisita ni mataqali i tutu ka sega ni okati e na tikina oqo.

(5) E sa na dau veivosaki na Matabose ni Tabacakacaka ni Matanitu kei na Paraiminisita ni bera na veilesi me dua me taura se tiko vakalawa e na i tutu vaka-Daunifika Levu se ki na Matabose ni veivaqaqai ni vakayagataki Qele.

(6) E na sega ni rawa ki na Matabose ni Tabacakacaka ni Matanitu me lesia e dua me taura se tiko vakatawa, e na i tutu vaka-Vunivola ni Bose Yaco se Sekeriteri Tudei se dua tale na i tutu ka vakaibalebaletaki tiko e na tikina 92 e na Yavu ni Vakatulewa ka qai vakavo ga ke sa vakadonuya na Paraiminisita.

(7) Ni bera ni dua e lesi ki na vale ni volavola ni Ombudsman e sa na dau veivosaki taumada na Matabose ni tabacakacaka vakamatanitu kei na Ombudsman.

(8) E na sega ni vakaitavi na Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu e na kaukauwa e to vua me lesi ira e so ki na veitutu ni veiqaravi vu na Peresitedi se e dua sa, taura tu se taura vakatawa ka qai vakavo ga ke sa vakadonuya vakakina na Peresitedi.

(9) E na dau veivosaki na Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu kei na Sipika ni Bose Lawa ni bera na lesi nei koya me tawana na i tutu vaka Vunivola Levu ki na Palimedi, se na Vunivola ni Bose Lawa se dua na lewe ni nona vale ni volavola, dua na vakailesilesi, se dua na ka me baleta e dua ka taura se taura vakatawa to na i lesilesi ni vale ni volavola vaka ko ya ka ni sa bera ni vakatulewa e na dua na ka me baleta na i tutu vaka Vunivola ki na Seneti se dua ka cakacaka e rukuna se dua ga ka taura se taura to vakawawa e dua vei ira na i tutu oqori, sa na vakaraitaka vua na Peresitedi ni Serieti na Matabose ni cakacaka vakamatanitu.

(10) E na vuku ni tikina lailai ka tarava, e na nodra digitaki ko ira na kerekere me ra cakacaka vakamatanitu, na Matabose ni cakacaka vakamatanitu e sa na–

(a) dau digitaki taumada e liu ko ira era lewenivanua e Viti ka laurai ni to vei ira na kilaka me kakua ni digitaki e dua ka sega ni lewenivanua ko Viti ka qai vakavo ga kevaka e sa vakadonuya na Paraiminisita; kei

(b) raici me ra matataki kece sara vakatautauvata na veimatatamata ni tutu me na tawani.

(11) E na nona vakayagataka na kaukauwa vakatawa e to vua ka sega ni okati kina na Wase e rua ni Yavu ni Vakatulewa oqo e sa na raica na Matabose ni cakacaka vakamatanitu me vaka e virikotori e na tikina lailai (12) e ra me na vakaitututaki na i taukei kei na Rotuma e na i wiliwili e 50% na kedra levu. Kakua ni lailai sobu mai na 40% na kedra i wiliwili na4veimatatamata tale eso.

(12) Kevaka e yaco e dua na ka ka vakavuna me sega ni vakayacora rawa kina na Matabose na tiki ni lawa lailai e cake sa na dau kerea Matabose kei na nona veivakadonui na Paraiminisita ka veitalia na tikina lailai ka qai tukuni oti koto e cake, e sa na lesia eso ka tu vei ira na kila vakavuli.

Matabose ni Tabacakacaka ni Ovisa

128.-(1) E sa na dua na Matabose ni Tabacakacaka ni Ovisa ka dua na kena i liuliu kei na rua tale e na digitaka na Peresitedi.

(2) Na kena i liuliu kei na dua tale me rau i Taukei.

(3) E sa na sega ni rawa me digitaka na Peresitedi e dua me lewe ni Matabose ni Tabacakacaka ni Ovisa kevaka e na loma ni tolu na yabaki sa oti se e na dua na gauna ni bera na nona digitaki e a–

a] lewe ni Bose Lawa, se lewe ni Seneti, se mata digitaki e na Matabose ni veikoro vakavavalagi;

b] digitaki e na nona veivakadonui me veiqatitaka e dua na i dabedabe e na Bose Lawa se Matabose ni veikoro vakavavalagi se dua ka vakatura na Bose Levu Vakaturaga se Matabose kei Rotuma me digitaka na Peresitedi me lewe ni Seneti;

c] vakailesilesi vakamatanitu se vakailesilesi ni dua na matanitu vakaitikotiko;

d] taura e dua na i tutu (ka sega ni dua na i tutu me baleta e dua na yasa i Viti) e na dua na i sogosogo vakapolitiki ka dau vakatura se tokona se e na loma ni tolu na yabaki ka tukuni oqori e a vakatura se tokona e dua na mata ka to e na veidigidigi ki na Bose Lawa.

(4) E na sega ni rawa me lewe ni Matabose oqo e dua ke sa lewe tiko ni Matabose ni Tabacakacaka ni matanitu.

Qai vakavo ni sega ni dua me na vakatabui me i Liuliu ni Matabose ni Tabacakacaka ni Ovisa kevaka e sa i Liuliu ni Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu.

(5) Me vaka na lawa e virikotori e na tikina 130 e na yavu ni Vakatulewa oqo e dua na lewe ni Matabose ni Tabacakacaka ni Ovisa e sa na vakagalalataka na nona i dabedabe–

(a) e na gauna e sa na cava kina e tolu na yabaki mai na gauna e digitaki kina;

(b) ke mani yaco e dua na ka, e na gauna e sega tiko kina ni lewe ni Matabose, e na rawa me vakavuna na nona sega ni rawa ni digitaki me levee ni Matabose;

(6) Kevaka e mani vakacegu se sa sega ni rawa me qarava na nona i tavi na i Liuliu ni Matabose ni Tabacakacaka ni Ovisa, e sa na qarava na veitavi ko ya e dua na levee ni Matabose i Taukei ka na lesia na Peresitedi.

(7) Kevaka e sa vakalala na nona i dabedabe e dua na lewe ni matabose ni Ovisa, vakavo na i Liuliu ni Matabose, se dua ka i Liuliu Vakatawa tiko e na vuku ni nona sega ni vakayacora rawa na nona i tavi na i Liuliu ni Matabose, e rawa vua na Peresitedi me digitaka e dua ka to vua na kila me rawa ni lesi me lewe ni Matabose me lewena vakatawa, ka sa i koya ka digitaki oqo me vaka e virikotori e na tikina lailai 4(b) e na tikina oqo, e na taura tiko vakawawa na i tutu vaka lewe ni Matabose me yacova ni sa muduka na Peresitedi.

(8) Me na salavata kei na i vakasala ni Paraiminisita na i tavi ka na vakayacora na Peresitedi e na ruku ni tikina oqo.

Digitaki ni Lewe ni Tabacakacaka ni Ovisa

129.-(1) Na kaukauwa ni veidigitaki ki na i tutu ni Tabacakacaka ni Ovisa ka sivia na i tutu vaka "Senior Inspector" (wili kina na vakadeitaki ni tutu), kei na vakasivoi kei na vakayacori ni veivunauci vakacakacaka vei ira ka taura tu se taura vakawawa tu na i tutu, e sa na to vua na Matabose ni Cakacaka ni Ovisa; Vakavo ke sa bera ni lesi me taura se me taura vakawawa na i tutu vaka Turaga ni Ovisa Levu se na i Vukevuke ni Turaga ni Ovisa Levu, e na dau vakaraitaka taumada vua na Paraiminisita na Matabose ni Tabacakacaka ni Ovisa.

(2) E sa tu vua na Turaga ni Ovisa Levu na kaukauwa me veilesi, veivakataudeitaki, veivakasukai kei na veitotogitaki vakacakacaka vei ira na Senior Inspectors kei ira kece na cakacaka e rukuna:E na sega ni rawa vua na Turaga ni Ovisa Levu me vakasuka se toroya sobu na nona i tutu e dua na Ovisa, kevaka e sega ni vakadonuya taumada na "Matabose ni Cakacaka ni Ovisa".

(3) Na Matabose ni Cakacaka ni Ovisa, e sa, vakamuria na i vakarau e nanuma ni ganita, ka na solia vakaivola –

(a) e dua na nona kaukauwa e na ruku ni lawa oqo vua e dua na lewe ni Matabose; se

(b) me vaka e vakarota vakaivola na Paraiminisita e dua na nona kaukauwa e na tiki ni lawa lailai (1) e na tikina oqo vei koya na Turaga ni Ovisa Levu.

(4) E na sega ni rawa vua na Matabose ni Cakacaka ni Ovisa se na Turaga ni Ovisa Levu me vakatura e dua ka sega ni lewe ni vanua ko Viti me digitaki ki na dua na i tutu e na tabacakacaka ni Ovisa vakavo ga ke sa vakadonuya na Paramainisita.

(5) Kevaka e sa vauci e na dua na lawa na kena veisautaki na i tutu ka wasewasei tu kina na Tabana ni Ovisa, sa na rawa vua na Matabose ni Cakacaka ni Ovisa me bulia e dua na i tutu me tautauvata kei na i tutu vaka - Senior Inspector me vaka e a virikotori tu ni sa bera na veisau, kei na kena cavuti na i tutu vaka Senior Inspector e na tikina lailai (1) kei na (2) sa na vakaibalebaletaki tiko kina na i tutu vou.

Na vakasivoi ni dua mai na nona i tutu

130.-(1) E na rawa ni vakasivoi e dua ka vakaitutu (ka vakaibalebaletaki tiko e na tikina oqo me dua na "Turaga ni Ovisa Levu") me baleta na nona sega ni vakayacora rawa na nona i tavi vakacakacaka (ka vu mai na lega ni yagona se vakasama se dua tale na ka) se na nona i tovo tawa kilikili ka sa na sega ni vakasivoi ka vakavo ga me vaka e sa vakaraitaki ena tikina oqo.

(2) E sa na vakasivoya e dua na Turaga ni Ovisa Levu na Peresitedi e na nodratou i vakasala na Mataveivagaqai, ka digitaki e na ruku ni lawa lailai ka tarava, me, baleta na nona sega ni vakayacora rawa na nona i tavi me vaka e volai toka e cake se me baleta na nona i tovo tawakilikili.

(3) Kevaka e nanuma na Peresitedi me sa vakasivoi e dua na Turaga ni Ovisa Levu ka sa dodonu me vakagagai, e sa–

(a) na digitaka na Peresitedi e dua na mataveivagaqai me vaka e vauci e na tikina lailai (6) e na tikina oqo; kei

(b) e sa na vakaqaqa na ka oqori na Mataveivaqaqai ka sa na tukutuku ka vakasalataka na Peresitedi e na nona vakasivoi na mata me vaka e virikotori e na tikina oqo.

(4) Kevaka e sa vakaraitaki ki na Mataveivaqaqai na nona vakasivoi e dua na Turaga ni Ovisa Levu e na ruku ni lawa oqo, e sa na vakasivoi koya to vakawawa na Peresitedi, is na veivakasivoi vakawawa oqori e sa na rawa ni na vakasuka na Peresitedi, ka sega dina ga ni vakasivoi na Turaga ni Ovisa Levu oqori kevaka sa vakasalataki koya na Peresitedi na Mataveivaqaqai ni sega ni dodonu me vakasivoi.

(5) Na i tutu kece ka baleta na tikina oqo, sa i ira ka digitaki ki na Matabose ni Veilewai kei na Lawa, na Matabose ni cakacaka vakamatanitu kei na matabose ni cakacaka vakaovisa.

(6) E sa na lewe ni Mataveivaqaqai, ka digitaki e na ruku ni lawa oqo e na dua me kena i liuliu kei na rua tale, ka-

(a) e na Mataveivaqaqai me vakaqaqa na nona vakasivoi e dua n mata ki na Matabose ni Veilewai kei na Lawa, e gadrevi me ra lewe ni Matveivaqaqai ko ira era vakaitutu oti ena dua na matanitu tani me vaka sa vakadonuya vakakina na Peresitedi; kei

(b) me baleta e dua tale na Mataveivaqaqai, e gadrevi me rau taura tiko se rau sa taura oti e dua na i tutu vaka oqori na i liuliu kei na dua tale na mata.

(7) Vakavo ga kevaka e sa virikotori koto e na tikina lailai (2) e na tikina oqo, na i tavi vaka-Peresitedi e na ruku ni tikina oqo, e sa na vakayacora duadua ga ko koya–

(a) e na vuku ni dua na mata digitaki ki na Matabose ni Veilewai kei na Lawa, me vaka na nona i vakasala na Navosavakadua; kei

(b) e na vuku ni dua na mata digitaki ki na Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu, se Matabose ni Cakacaka Vakaovisa me vaka na nona i vakasala na Paraiminisita.

Na Balavu ni Nodra Cakacaka na i Liuliu Levu ni Veidigidigi, Liuliu ni Veibeitaki kei na Daunifika Levu ni Matanitu

131.-(l) Me vaka na tikina oqo e dua ka taura tiko se taura vakawawa e dua na i tutu ka okati e na tikina oqo e sa na vakagalalataka na nona i tutu ni sa yacova na yabaki 55:

Vakavo ga kevaka e sa vakadonuya na Peresitedi, ni oti na nodrau veirogorogoci kei na Paraiminisita ka vakakina na Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu me vakadonuya me vakacakacakataki tiko me kakua ni sivia e 6 tale na vula na Daunifika Levu ni Matanitu ni sa yacova oti na yabaki koya:

(2) Sa rawa tale ga vua na Matabose me digitaka tale e dua me taura se taura vakawawa e dua na i tutu e na ruku ni tikina oqo ni oti na nona sa vakacegu mai na i tutu ko ya me vaka na tikina lailai e cake me yacova na gauna e ratou nanuma vaka kina.

(3) Ke dua ka taura tu na i tutu ka tukuni tiko e na tikina oqo sa na rawa me vakasivoi wale ga kevaka e sega ni vakayacora vakavinaka na nona i tavi (se vu oqori mai na malumalumu ni;yago kei na vakasama se dua tale na vuna) se e na nona i tovo tawa kilikili e sa na sega ni vakasivoi vakavo wale ga me vaka sa tukuni vakakina e na tikina oqo.

(4) E dua vaka oqori e sa na vakasivoi koya mai na nona i tutu na Matabose ka baleta na veika vakaoqo kevaka e sa vakadikeva oti e dua na Mataveivagaqai ka digitaki e na ruku ni tikina lailai ka tarava ka sa vakasalataka na Matabose na Mataveivaqaqai oqo ni sa dodonu me vakasivoi mai na nona i tutu me baleta na nona sega ni vakayacora rawa na nona i tavi me vaka sa tukuni oti e cake se na i tovo tawa kilikili.

(5) Kevaka e nanuma na Matabose ka qarava na nona vakasivoi e dua me vakaqaqa na vuna e vakasivoi kina o koya e sa na–

(a) digitaka e dua na Mataveivaqaqai na Matabose ka na lewena e dua na i liuliu kei na sega ni lailai sobu mai na rua tale, ka ratou vakaitutu se taura oti na i tutu torocake e na Mataveilewai e Viti se dua tale na Matanitu me vaka na nona lewa ni Palimedi; kei

(b) vaqaqa na Mataveivaqaqai ka na tukutuku ka vakasalataka na Matabose me baleta na nona vakasivoi e na ruku ni tikina oqo.

(6) Kevaka e sa vakarogotaki ki na Mataveivaqaqai na veivakasivoi e na ruku ni tikina oqo, e na rawa ni vakasivoi koya vakawawa mai na nona i tavi na Matabose ka qarava, ia e na rawa talega vua na Matabose oqo me bokoca, ka sa na bokoci vakadua e na nodratou veivakasalataki na Mataveivaqaqai ni sega ni dodonu me vakasivoi.

(7) E dua ka digitaki me taura vakawawa e dua na i tutu ka okati e na tikina oqo, sa vakatau ki na tiki ni lawa lailai (1) ni tikina oqo, sa na tomana na nona taura vakawawa na i tutu me yacova ni sa bokoca oqori na Matabose ka baleta.

(8) Na i tutu ka ra okati e na tikina oqo sa i ira na i Liuliu ni Veidigidigi, Liuliu ni Veibeitaki kei na Daunifika Levu ni Matanitu.

(9) E na tabana oqo na "Matabose ka baleta" sa kena i balebale–

(a) e na veika e baleta na i tutu ni Liuliu ni Veidigidigi se i Liuliu ni Veibeitaki, na Matabose ni Veilewai kei na Lawa; kei

(b) e na ka e baleta na Daunifika Levu, na Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu;

(10) E na vakayacora na nona i tavi na Matabose e na ruku ni tikina oqo ka vakavo e na tikina lailai e (3) ni sa oti na nodrau veitaratara kei na Paraiminisita.

Na Lawa ni Peniseni kei na Tagomaki ni Dodonu vaka-Peniseni

132.-(1) Na lawa me vakayagataki me baleta na peniseni ka sa soli oti tu ni bera na i ka 10 ni Okotova 1970 e sa i koya na lawa e vakayagataki e na tiki ni siga ka soli kina se dua na lawa vakayagataki tiko ni bera na siga oqori ka vinaka vua.

(2) Na lawa me vakabau me baleta e dua ga na peniseni (ka sega ni wili eke na veika e rawa ka okati e na tikina lailai e cake) e sa –

(a) na veika vinaka tale e so me baleta na gauna ni cakacaka vakamatanitu ka tekivu ni bera na i ka 10 ni Okotova 1970 me sa lawa ka vakayagataki ni sa bera na tiki ni siga ko ya; kei

(b) na veika vinaka ka caka se caka vakatikina ga me baleta na gauna ni cakacaka vakamatanitu ka tekivu ni oti na i ka 9 ni Okovota 1970 me sa lawa ka vakayagataki e na siga ko ya, e na gauna mai muri ka vinaka cake e na vukuna.

(3) Kevaka e soli vua e dua na galala me lewa se lawa cava e na ganiti,koya, na lawa e na digitaka, e na vuku ni tikina oqo, e sa na vakabauti ni yaga cake vua.

(4) Na peniseni kece [vakavo ga kevaka e ra tikici mai na dua tani tale na uma i lavo ka saumi oti mai na uma i lavo levu kivua e dua se dua tale na tabana ka dodonu me saumi kina] sa na saumi mai e na i lavo levu ni Matanitu.

(5) E na tikina oqo "na i lavo ni peniseni", e kena i balebale na peniseni, i lavo ni veisausaumi, i lavo saumi taumada kei na so tale na i lavo e saumi vua e dua me baleta na nona cakacaka vakamatanitu se vua e dua na yada, ko ira na gone, wekana ka vakararavi tu vua, se ko ira na nona mata me baleta na nona cakacaka kei na kena tukuni eke na cakacaka vakamatanitu e sega ni wiliki kina na gauna vakacakacaka e na Mataivalu e Wai, Mataivalu e Vanua se Mataivalu e Macawa.

(6) Na kena cavuti tiko e na tikina oqo na lawa ka baleta na peniseni e umani tiko kina (veitalia na kena rabailevu) na lawa ka vauca na kena votai na i lavo oqori se e na kena sega ni vakadonui, na lawa ka lewai kina na yavu me tarovi, musuki na kena levu se tarovi vakawawa na i lavo ka sa soli oti, kei na lawa ka vauca tiko na levu ni lavo ka dodonu me soli.

Na Kaukauwa ni Matabose me Baleta na Peniseni

133.-(1) Na veilawa kei na kaukauwa ni veiliutaki ka soli kina na galala ni digidigi –

(a) me lewa na kena soli na peniseni se sega; se

(b) me tarova, vakalailaitaka sobu se tarova tu vakawawa na kena soli na i lavo, ni peniseni, na i lavo oqori sa na soli ka sega ni tarovi, musuki sobu se tarovi tu vakawawa vakavo ke sa vakadonuya na kena tarovi tu se cava ga me yaco e na lewa ni kena tarovi, musuki sobu se tauri tu vakawawa.

(2) Kevaka e sega tu ni virikotori vakalawa na levu ni lavo ni peniseni me soli vua e dua e na raici na i lavo me soli vua me levu cake mai na kena e dodonu dina me soli vua qai vakavo ga ke vakarota na Matabose me soli vua na kena e lailai sobu.

(3) E na sega ni duavata na Matabose e na ka e baleta na tikina lailai e (1) kei (2) ni tikina oqo, ni tauci na lewa ka yavutaki e na nona vakaitutu vaka Turaganilewa ni Mataveilewai Levu, Mataveilewai Torocake na Mataveilewai Cecere e Viti, na i Liuliu ni Veidigidigi, Liuliu ni tabana ni Veibeitaki, na ombudsman se na Daunifika Levu e dua ka laurai ni cala e na dua na i tovo tawa kilikili ka qai vakavo ga ke sa vagalalataki mai na nona i tutu, e na vuku ni tovo tawa kilikili ko ya.

(4) Na i balebale ni "Matabose e baleta" e na tikina oqo –

(a) me baleta na i lavo e dodonu me taura e dua e na nona cakacaka vakamatanitu, ni bera ni oti na nona cakacaka sa okati e na dua na veivunauci vakacakacaka mai na Matabose ni Veilewai kei na Lawa, ko ya na Matabose;

(b) me baleta na i lavo e dodonu me saumi vua e dua me baleta na nona cakacaka tu vakamatanitu ka laurai ni bera ni vakacegu e lewe tu ni Tabacakacaka ni ovisa, na Matabose ni Cakacaka Vakaovisa; kei

(5) Ke dua sa dodonu me saumi vua na nona i lavo ni peniseni ka vakaitikotiko e na taudaku kei Viti, e na rawa me vakauti na i lavo kece ko ya (ka me kakua ni musu e dua na ka, se saumi na i vakacavacava me baleta na kena vakau) ki na dua na Matanitu e na taudaku kei Viti.

Vakavo ga ke sega ni dua na ka e na tikina lailai oqo me kainaki kina me tarova -

(a) na kena vakauti na i lavo se tiki ga ni lavo vua e dua ka nona ke lewa vakakinana Mataveilewai, se waraka tiko na kena macala e dua na Mataveilewai ni Veiletitaki Yau ka dua tiko kina na i to ko koya me yacova sara na i vakarau vakalawa ka vakatarai me baleta na peniseni ka vakayagataki me baleti koya oqo;

(b) na kena tarovi na i vakarau ni kena vakau ki vanua tani na i lavo;

(6) E na tikina oqo "e na i lavo ni peniseni" e tautauvata na kena i balebale ka vakayagataki e na tiki ni lawa ka tukuni tiko e na tikina e liu (132).

Na i tutu ni Ombudsman

134.-(1) Sa na dua na Ombudsman, ka sa na i tutu vakamatanitu.

(2) Sa na lesia na Peresitedi e dua na Ombudsman ni oti na nona veivosaki kei na Paraiminisita, na i Liuliu ni To ni Veisaqa kei na so tale e nanuma na Peresitedi me taroga e na Bose Lawa.

(3) E na sega ni vakatarai e dua sa lewe tu ni Bose Lawa, Lewe ni Seneti, lewe ni Bose ni Koro Vakavavalagi se dua e sa tu tiko me digitaki me mata ni Bose Lawa me taura na i tutu vaka-Ombudsman.

(4) E sa vakatabui na Ombudsman me vakayacora e dua tale na i tavi vakamatanitu, ka vakatabui tale ga me taura tale e dua na cakacaka me saumi vakailavo ke sega ni vakadonuya na Paraiminisita. E vakatabui tale ga ni vakayacora e dua tale na cakacaka me saumi kina ni sa oti na nona gauna ni cakacaka.

(5) E na vuku ni tikina ka tarava oqo e sa na dau vagalalataka na nona i tutu na Ombudsman –

(a) ni oti e yabaki va mai na tiki ni siga a digitaki taumada kina; se

(b) ke dua na gauna e sa mani sega ni taura na i tutu ko ya, e sa na vakavuna me sa muduki na nona i lesilesi.

(6) Na veika e virikotori e na Tikina e (1) ki na (6) e na Tikina 130 ni Yavu ni Vakatulewa oqo e vauca tale ga na i tutu ni Ombudsman me vaka sara tale ga na i tutu ka lesi ira na Matabose ni Veilewai kei na ka Vakalawa. Ka vakavo na ka e virikotori e na tikina lalai e (2) e na tikina ko ya, na cakacaka ni Peresitedi e na ruku ni tikina lailai ko ya e sa na vakayagataka ko koya e na vuku ni Ombudsman e na nona lewa ga vakataki koya.

Na Veivaqaqai ni Ombudsman

135.-(1) Me vaka na yavu e virikotori e na tikina oqo, e tu na kaukauwa vua na Ombudsman me vaqaqa e dua na ka e vakayacora e dua na veiliutaki me baleta na i tavi e vakaitavi kina –

(a) e dua na kudru ka vauca e dua, se so ka ra kila ni vakayacori vei ira e dua na i valavala vakaloloma;

(b) me vaqaqa e dua na ka e kerei koya kina e dua na Minisita se dua na lewe ni Bose Lawa se Seneti; se

(2) Na tikina oqo, e tarai ira na veitutu se veiliutaki oqo.

(a) e dua na tabacakacake ni matanitu se dua na vakailesilesi mai na dua na tabacakacaka;

(b) na Tabacakacaka ni Ovisa se dua na lewena;

(c) na Tabana ni Vale ni Veivesu se dua tale na tabana ka cicivaka ka lewa na Matanitu se dua tale na vakailesilesi se i tini ni lewa ni dua na tabana vaka ko ya;

(d) e dua na i tini ni lewa ka tiko vua na kaukauwa vakalawa me vakatulewa e na vukuna e dua na tamata ka rau vakayacora e dua na konitaraki se dua na mataqali konitaraki e na vukuna na matanitu se dua na vakailesilesi se i tini ni lewa;

(e) na veimatabose ni korovakavavalagi;

(f) vei tini ni lewa e na taudaku ni korovakavavalagi;

(g) veimatabose kilai vakalawa ka sega ni kovuta na kaukauwa vakalawa ni ombudsman;

(h) e so tale na vakailesilesi se i tini ni lewa ka sa lewa na Palimedi.

Vakavo ga ke sa na sega ni okati kina e dua vei ira na vakailesilesi se veiliutaki oqo –

i] na Peresitedi se na nona Vunivola;

ii] e dua na Matabose ka tauyavutaka na Yavu ni Vakatulewa oqo se na Vakailesilesi ni dua na Matabose vaka koya;

iii] e dua na veiliutaki ka vakayagataka na kaukauwa e to vua me veilesi e na veitutu e na matanitu, veitotogitaki se vakasivoi ira era taura, se taura tu vakawawa na i tutu ko ya, na kaukauwa me solia, tarova, vakalailaitaka se tarova tu vakawawa na tauri ni peniseni se i lavo cava ga me saumi;

iv] na i Liuliu ni Tabana ni Veibeitaki se dua ka cakacaka e na nona i vakasala;

v] Bose Levu Vakaturaga;

vi] Matabose ni Veitarogi-Vanua;

vii] Matabose ni Veitarogi ni Yalayala ni Qoligoli;

viii] Matabose ni Qele Maroroi;

ix] Matabose ni Yanuyanu ko Rotuma;

x] Matabose ni Yanuyanu ko Rabi.

(3) E rawa ga ni dua se so me ra vakaraitaka na nodra kudru, ka sega-

(a) ni dua na tabacakacaka se veiliutaki vakamatanitu se dua na i soqosoqo ka tauyavutaki me baleta na cakacaka vakamatanitu se matanitu vakaitikotiko; se

(b) dua tale na veiliutaki se i soqosoqo ka ra lewena ko ira e digitaki ira na Peresitedi se dua na Minisita se ko ira e nodra i lavo e saumi mai na I lavo ni matanitu.

(4) Ke dua e a sa rairai vakauta na nona kudru e na ruku ni tikina lailai e cake e sa mate se mani sega ni rawa ni vakauta na nona kudru, e rawa ni kauta cake na kudru ko ya e dua na nona i tokani voleka se dua na lewe ni nona matavuvale se dua e ganita me matataki koya; vakavo e na veika sa cavuti oti e na sega ni vakadonui na kudru vakavo ga ke kauta cake ko koya vakataki koya.

(5) E na sega ni vakayacora e dua na veivaqaqai baleta e dua na kudru e na tikina oqo vakavo ga ke vakaitikotiko e Viti o koya e kudruvaka e dua na ka, sa tiko e Viti ni bera ni mate. Na ka talega e kudruvaki e vakayacori ni sa tiko e Viti.

(6) E na sega ni vakayacora na Ombudsman e dua na veivaqaqai ena ruku ni tikina oqo me baleta e dua na kudru ka okati kina na veika oqo –

(a) e baleta e dua ka kudruvaka e dua na ka ka rawa ni kere veivuke, ki na veiliutaki se ke rawa talega ni kauta cake nona kudru ki na dua na mataveivaqaqai ka tu vakalawa na nona' i tavi; se

(b) me baleta e dua ka rawa me kauta na nona kudru ki na dua ga na Mataveilewai me vakatulewa kina.

i] e na rawa ni vakayacora na veivaqaqai na ombudsman veitalia ke tu na dodonu se i wali vei koya ka kudru ke sa donu e lomana ni e na vuku ni ka sa yaco sa sega kina ni cala ke sega ni tiko rawa na tamata kudru se me vakaitavitaki koya e na nona dodonu se i wali.

ii] e sega ni dua na ka e na tikina lailai oqo me na tarova na Ombudsman mai na nona vakayacora e dua na veivaqaqai kevaka e veicoqacoqa kaya kei na so na tiki ni lawa e Wase II e na Yavu ni Vakatulewa oqo.

(7) E na sega ni vakayacora na ombudsman na nona veivaqaqai me baleta e dua na kudru ka vakayacori e na ruku ni tikina oqo me baleta e dua na lewa ke sa vola vua na Paraiminisita ni lewa e tau vua e a solia na Minisita se i Vukevuke ni Minisita e na nona lewa ga vakataki koya.

(8) E na sega ni vakayacora na veivaqaqai na ombudsman baleta e dua na kudru ka vakayacori e na ruku ni tikina oqo ke raica o koya –

(a) ni tawayaga ka veivakacacani;

(b) ni ka e kudruvaki e sega na betena;

(d) na kena vakaraitaki na kudru, sa sivia na tinikarua na vula, ka sega na kena i ulubale vinaka.

(9) E sa na sega ni vakayacora e dua na veivaqaqai e na vuku ni lawa oqo me baleta e dua na ka kevaka e sa tukuna vua na Paraiminisita ni Veivaqaqai ni ka ko ya e na sega ni salavata kei na veitagomaki ni vanua e Viti.

(10) E na tikina oqo "cakacakataka" e wili kina na sega ni cakacakataki.

Na i vakarau ni veivaqaqai

136.-(1) Kevaka e na via vakayacora e dua na veivaqaqai e dodonu me na veivosaki taumada e liu kei na vakailesilesi liu ni tabana ka via vakayacora tiko kina na veivaqaqai, ka vaka tale ga kina kivua e dua ka beitaki tiko ni vakayacora na cala.

(2) Na veivaqaqai taucoko me kakua ni dau vakayacori e matana levu, e dodonu me rau na veikilaitaka ga ko Dauniveivaqaqai kei koya ka vaqaqai tiko, ka vakavo sara ga me vaka ka sa virikotori koto e na Yavu ni Vakatulewa oqo se kena ka tukuni koto e na tikina e 140 ni Yavu ni Vakatulewa oqo, na i vakarau ni veivaqaqai me na vakatau sara ga vei koya ka nanuma ni o koya ka uasivi duadua, ka kakua ni veisaqasaqa kei na tikina oqo. E dodonu me na qarauni vinaka me na kakua ni na vakatabakidua ki na dua na i to na i vakarau ni veivaqaqai. E na rawa tale ga ni na vakatulewa na ombudsman ke gadreva ko koya ka beitaki tiko me na matataki koya e na veivagaqai e dua na nona Loya se Daunivakasala

Na vakaraitaki ni tukutuku

137.-(1) E na vuku ni veivaqaqai e na ruku ni tikina 135 ni Yavu ni Vakatulewa oqo, e tu vua na Ombudsman na dodonu me na kerea vua na Minisita se dua na vakailesilesi se lewe ni dua na Tabacakacaka se i tini ni lewa se dua na lewe ni vanua e na nona nanuma e rawa ni solia mai na i tukutuku se i vola tukutuku ka veiganiti kei na veivaqaqai ka vakayacori tiko ka rawa ni vukea na veivaqaqai.

(2) E na vuku ni veivaqaqai, e sa na to vua na Ombudsman na kaukauwa me tautauvata kei na Mataveilewai Levu e na kena yaco rawa mai se mai vakatarogi e dua na i vakadinadina (wili kina na vosa bubului kei na nodra vakatarogi na i vakadinadina ka tiko mai vanua tani) kei na kena vakaraitaki na i vola vakadinadina.

(3) E sega ni dua na veivauci se veivakatabui e na kena tauri mai se soli yani ni tukutuku ki na dua e cakacaka vakamatanitu ka virikotori e na lawa ka taurivaki tiko e Viti se dua na lawa ka vakayagataki e na kena soli ni tukutuku e na vuku ni veivaqaqai; ka sega ni dua na kaukauwa e to vua na Matanitu e na veika ni veivaqaqai vakaoqo me na rawa kina vua me kaciva na kena vakaraitaki na i vola vakadinadina se na kena soli na i tukutuku me vaka e dau vakayacori e na veivaqaqai vakalawa

(4) E sega ni dua e vakadonui e na tikina oqo me solia e dua na i tukutuku, se saumi taro, solia e dua na i vola tukutuku me baleta na Bose Yaco kei na kena vei-Komiti tale e so; e na ruku ni tikina lailai oqo, vakavo sara ga ni sa solia e dua na kena i vola ni veivakadonui na Vunivola ni Bose Yaco e na veivakadonui ni Paraiminisita me vakadonuya na soli ni tukutuku, saumi taro se i vola tukutuku me baleta na veika e na loma ni Bose Yaco.

(5) E na rawa ni na soli vakasala kivua na Ombudsman na Vunilawa e na so na i vola tukutuku se i tukutuku ka vakaraitaki tu e na i vakaro taumada se e so tale na veimatagali vola tukutuku se i tukutuku ka vakaraitaki, e na nona nanuma na vunilawa ni vola tukutuku se i tukutuku, se e na so na veimataqali tukutuku ka rawa ni na veisaqasaqa kei na nodra nanuma se qalala na lewenivanua e na vuku ni veitagomaki, veimaliwai e loma, taudaku se na veitaqomaki e na loma ni matanitu, kei na i vakaro e soli, e sega ni dua na ka e na tikina oqo me na vakadewataki, me gadrevi ni veivakadonui mai vua na Ombudsman se dua e cakacaka e rukuna me veivosaki kei na dua e na vuku ni vola tukutuku se i tukutuku ka tiko e na i vakaro, se dua ga na i vola tukutuku e na kena veimataqali ka vakaraitaki.

(6) E na vuku ni tikina lailai (3) ni tikina oqo, e na sega ni rawa ni dua me na vakasaurarataki e na kena vaqaqai na tikina e 135 ni Yavu ni Vakatulewa oqo me soli i vakadinadina se dua na i vola tukutuku kevaka e na sega ni rawa ni solia se vakarautaka e na Mataveilewai Levu.

Na Veika e Vakayacori ni oti na veivaqaqai

138.-(1) Na veika e virikotori e na tikina oqo e na okati kina na veika, ni oti na veivaqaqai sa nanuma na Ombudsman, ni vakayacori ka vakavuna ina veivaqaqai e –

(a) veisaqasaqa kei na lawa;

(b) vakavu taucoko se vakatikina ga mai na cala ni vakayagataki ni lawa se cala e na nona nanuma ni sa vakayacora tiko na ka dina;

(d) kevaka e sega ni dodonu se sega ni dua na kena i ulubale vinaka.

(2) Kevaka e na vuku ni tikina oqo, e nanuma na Ombudsman ni –

(a) ni dodonu me na vakadikevi tale mada vakavinaka;

(b) na veika e guileca se yali me vakadodonutaki;

(d) kevaka e so na ka e dodonu me vakayacori e na so na ka e yaco se sa bokoci, se so na nanuma se so na veika e vakaturi cake mai, e dodonu me na veisautaki;

(e) kevaka e dua na lawa, ka vakavuna na kena vakayacori, sega ni vakayacori se dua na lewa se veivakaturi ka vu mai kina, sa dodonu me vakasamataki tale;

(f) me soli e dua nai vakamacala e na vuku ni lewa;

(g) kei na dua tale ga na nanuma e a dodonu me vakayacori e sa na vakaraitaka na nona nanuma na Ombudsman kivua na i liuliu ni taba ni cakacaka se na veiliutaki e qarava tiko, ka vakatura na nona nanuma; e na dodonu me na vakaraitaka vua na i liuliu ni cakacaka e na gauna e yalataki me sa na vakayacori kina na veika (kevaka e dua) e vakaturi tiko; ka dodonu me na vakau e dua na i lavelave ni tukutuku oqo kivua na Paraiminisita kei na Minisita e qarava.

(3) Kevaka ni oti e dua na gauna veiganiti e na gauna sa vakaraitaki oti kina na i vola tukutuku ka sega ni dua na ka e sa vakayacori kina ka nanuma ni Ombudsman ni sa uasivi ka ganita, ke nanuma na Ombudsman ni sa dodonu, e na nona dikeva oti na i vola tukutuku (kevaka e dua) e na vuku ni tabacakacaka, Daunivakatulewa, se dua e vauci koya, e sa na vakau tale e dua na kena i vola tukutuku ki na Bose Lawa kei na Seneti ke nanuma me vakakina.

Na vakayacori ni Tavi ni Ombudsman

139.-(1) E na nona vakayacora na nona i tavi e na sega ni vakarogoca tale e dua se dua na Daunivakatulewa, na Ombudsman ka na sega ni dua na kaukauwa vakalawa me na vauca na nona veivaqaqai.

(2) E na nona nanuma me tauyavutaka, se tosoya se sa tamusuka e dua na veivaqaqai e na tikina e 135 ni Yavu ni Vakatulewa oqo e na vakatau vakatabakidua sara ga e na nona nanuma na Ombudsman; ke dua na vakatataro se kudru e vakayacori e na tiki ni lawa oqo, e na vakatulewa duadua sara ga kina ko koya.

(3) E na dau vakauta na Ombudsman na i tukutuku vakayabaki me baleta na i vakarau ni kena vakayacori na nona i tavi kivua na Peresitedi, ka dau vakau tale ga e dua na kena lavelave ki na Bose Lawa kei na Seneti.

Na veika tale e so me vukea na tikina oqo

140.-(1) E na rawa ni cakava se vakarautaka na Palimedi e na tiki ni lawa oqo e na veika tale e so ka rawa ni vukea se vakatoroicaketaka na I veika e rawa ni basika e na wase ni lawa oqo ka wili kina na (ka me kua ni vakacacani na veikaukauwa ka sa volai oti tu) na veika –

(a) me baleta na i vakarau vakacakacaka e dodonu me taurivaka.na Ombudsman;

(b) me baleta na i vakarau ni kudru e na tikina e 135 ni Yavu ni Vakatulewa (ka me wili kina na kudru e vakadewataki vua e na veivakadonui ni Bose Lawa) kei na Seneti;

(d) me baleta na kaukauwa, veitaqomaki kei na dodonu ni Ombudsman kei ira na cakacaka e rukuna se na so tale na lewenivanua se i taukei ni cakacaka e dua na veivaqaqai se i tukutuku, ka umani vata kina na veivakadonui ni tukutuku mai vua na Ombudsman kei ira era cakacaka e rukuna; kei

(e) na i tukutuku kei na veilewaitaki ni veicala ka salavata kei na cakacaka vaka Ombudsman kei ira na cakacaka e rukuna kei na kena soli ni totogi e na veicala oqo.

Na Uma i Lavo Vakadeitaki

141. Na i lavo kece e curu mai kei na so tale na i lavo e kumuni se tauri e na vuku ni Matanitu (ka sega ni lavo curu mai se dua tale na i lavo ka dau saumi se e na ruku ni dua na lawa ki na so tale na uma i lavo ka yavutaki e na so na i naki se e na ruku ni dua na lawa me tarova e dua na i tini ni lewa ka cigoma e na vuku ni kena saumi na i lavo e gadrevi me na vakayagataka na i taukei ni cakacaka) e na vakacurumi ka tauyavutaka e na dua na Uma i Lavo Vakadeitaki (Consolidated Fund).

Na tauri lavo mai na uma i lavo vakadeitaki se uma i lavo raraba

142.-(1) E na sega ni dua na i lavo me na tauri mai e na Uma i Lavo Vakadeitaki vakavo –

a] me veisotari kei na i lavo e vakayagataki ka tauri mai na uma i lavo me vaka e vakadonui e na Yavu ni Vakatulewa oqo se dua tale na lawa e vakayagataki tiko e Viti; se

b] e soli na vei lavo oqori mai na kaukauwa ni Lawa Levu ni vakayagataki lavo ni Matanitu kei na lalawa vakailavo tale e sa vakadonui mai na Bose Lawa, se na kena i vakarau ka virikotori e na tikina 144 ni Yavu ni Vakatulewa oqo.

(2) E na sega ni dua na i lavo e na tauri mai na i lavo raraba se i lavo levu ni Matanitu vakavo wale ga mai na i lavo vakadeitaki, kevaka e sa vakadonuya e dua na lawa na kedra vakayagataki.

(3) E na sega ni dua na i lavo e na tauri mai na Uma i Lavo Vakadeitaki vakavo walega e na kena i vakarau sa virikotori.

(4) Na curu ni dua na i lavo me tiki ni Uma i Lavo Vakadeitaki e na baqe se i tini ni Matanitu e na veimatanitu e na taudaku kei Viti kei na kedra veiliutaki kei na kena vakacurumi na i lavo oqori me i vakadei me vaka na lawa e taurivaki tiko e Viti e na gauna oqo, e vakadonuya ko koya ka vauca tiko na i lavo (trustees) me na vakacuruma (invest) se na kena vakadonui me tauri taumada e so na i lavo me vaka ka sa vakadonui oti tu ka sega ni na vakatautauvatataki e na tauri mai ni lavo ki na uma i lavo e na kena vakayagataki me vaka ka vakaraitaki e na tikina oqo.

Veivakadonui ni lavo e vakayagataki

143.-(1) E dodonu me na vakarautaka na Minisita ni Lavo na esitimeti ni dua na yabaki e na i lavo curu mai (revenues) kei na i lavo e saumi tani (expenditure) ka na vakayagataki e Viti e na loma ni yabaki ko ya, ka dodonu me na vakaraitaka ki na loma ni Bose Lawa kei na Seneti ni bera ni tekivutaki e dua na yabaki vakailavo.

(2) Na i wasewase ni lavo vakayagataki ka okati e na esitimeti me baleta na yabaki ko ya (sega ni wili kina na i lavo saumi tani mai na Uma i Lavo Vakadeitaki ka cavuti e na Yavu ni Vakatulewa oqo se mai na dua tale na lawa) e sa na wili e na lewa vakaturi ka vakatokai me lawa tu vakawawa ni lavo me na veivosakitaki e na Bose Lawa me rawa ni qai saumi tani mai na Uma i Lavo Vakadeitaki na kena levu e rauta na i lavo me saumi tani ka vakamatatataki tu e na lawa vakaturi ni lavo.

(3) Kevaka e laurai e na dua na yabaki vakailavo –

a] na levu n lavo tu vakawawa ka vakadonui e na i wasewase ni lavo, ni takiveiyaga, se sa gadrevi na kena vakayagataki e na dua na i naki ka sega ni dua na i lavo e tu vakawawa mai na kena lawa tu vakawawa; se

b] kevaka e sa saumi tani na i wasewase ni lavo vakayagataki ka sa sivia na i lavo e tu vakawawa e na kena i naki e nanumi taumada kina e na kena Lawa Tu Vakawawa se na kena i naki ka sega ni dua na i wasewase ni lavo e to vakawawa e na kena Lawa Tu Vakawawa;

e dua na i kuri ni esitimeti e vakaraitaki kina na i lavo e curu mai se saumi tani, e sa na kau cake ki na Bose Lawa ka dua na kena mosoni me rawa ni vakabau kina na i kuri ni esitimeti ko ya me na veivosakitaki e na Vale ni Bose.

(4) E na loma ni dua na yabaki vakailavo ke dua na i kuri ni esitimeti e sa veivosakitaki e na loma ni Vale ni Bose me vaka e virikotori e na tiki ni lawa e na tikina lailai ka sa vakadonui e na Vale ni Bose e na dua na i kuri ni lawa to vakawawa e na kena i naki ka tarogi tiko e na uma i lavo ka wili tiko e na esitimeti ka sa vakayagataki e na loma ni yabaki.

Na veivakadonui taumada ni vakayagataki ni lavo ni sa bera na veivakadonui vakalawa

144. Kevaka e sa sega ni cakacaka rawa na lawa tu vakawawa e na i tekivu ni yabaki vakailavo. E na rawa vua na Minisita ka garava na i lavo me vakarota na kena tauri lesu mai na i lavo e na uma i Lavo Vakadeitaki me rawa me na mai vakayagataki e na cakacaka me tosoi kina na cakacaka vakamatanitu me yacova ni oti e va na vula me vakatekivu mai e na i tekivu ni yabaki vakailavo, se na kena vakadonui tale na lawa tu vakawawa, se o koya ga vei rau e liu.

Na Uma i Lavo ni Tataqomaki

145.-(1) E na rawa vua na Palemedi me tauyavutaka e dua na Uma i Lavo ni Tataqomaki, ka solia na veivakadonui vua na Minisita ni Lavo, kevaka e sa nanuma na Minisita ni Lavo, ni sa ganita me vakayagataki na i lavo e na so na vanua, ka sega ni dua tale na vanua e rawa ni laurai mai kina, na kena soli e liu na i lavo (advances) mai na uma i lavo me na rawa ni na vukei kina na gagadre e tu.

(2) Kevaka e dua na i lavo e tauri taumada e na Uma ni Lavo ni Tataqomaki, e dua na i kuri ni esitimeti, e dodonu me na vakaraitaki e na Bose Lawa, ka na kerei vakatotolo e na dua na mosoni na i naki ni kena saumi lesu tale na uma i lavo e tauri taumada (advance) ko ya.

Na kedra i sau e so na cakacaka vakamatanitu

146.-(1) E dodonu me na saumi vei ira na cakacaka vakamatanitu se dua ga na tamata cakacaka ka okati e na lewa oqo na kedra i sau se so tale na i lavo e dodonu me dau saumi vei ira (allowances).

(2) Na i sau me na saumi vei ira na cakacaka vakamatanitu ka tukuni tiko e na tabana oqo e dodonu me na saumi mai na Uma i Lavo Vakadeitaki.

(3) Na i sau ka saumi tiko vua e dua na cakacaka vakamatanitu ka vakaturi tiko e na tikina oqo, ka sega ni okati kina na i lavo tale e so ka saumi vua (allowances) e na lawa ni peniseni e na gauna oqo, e na sega ni wili kina na kena cakacakataki na i lavo tale e so ka saumi vua (allowances) e na sega ni veisautaki e na gauna e sa taura kina na nona vakailesilesi.

(4) E na vanua e vakatau ga e na digidigi ni tamata cakacaka na i vakarau ni nona cakacaka kei na kena i sau, na i sau kei na nona digidigi me vaka ka virikotori koto e na tikina lailai e (3) e na tikina oqo, e laurai ni na uasivi cake mai vua kei na dua tale na nona digidigi.

(5) Na tikina oqo e vakayacori talega e na vale ni volavola ni Peresitedi kei na Turaganilewa ni Mataveilewai Levu, Mataveilewai Torocake se na Mataveilewai Cecere, lewe ni Matabose ka lewa na i Yalayala ni Vanua ni Veidigidigi, lewe ni matabose ni Veidigidigi, ko ira e na digitaki me ra lewe ni Matabose ni Mataveilewai kei na Matabose Vakalawa, lewe ni Matabose ni Cakacaka Vakamatanitu, lewe ni Matabose ni Tabacakacaka vaka-ovisa, Liuliu ni Tabacakacaka ni Veidigidigi, Liuliu ni Tabana ni Dauveibeitaki, ombudsman kei na Daunifika Levu ni Matanitu.

147.-(1) E sa na saumi mai na Uma i Lavo Vakadeitaki na dinau kece sara ka dodonu me sauma na matanitu ko Viti.

(2) Me vaka na i naki ni tikina oqo, na dinau e saumi e wili kina na kena tubu na i lavo tus vakawawa me saumi kina na dinau, na sausaumi lesu, se i lavo tu vakawawa me qai i sau ni dinau kei na i lavo kece ka vakayagataki ka lako vata kei na i lavo soli vakadinau me i vakadei se i vesu ni vurevure ni lavo e Viti se Uma i Lavo Vakadeitaki, na kena cakacakataki kei na kena saumi yani na dinau e sa to kina.

Daunifika Levu ni Matanitu

148.-(1) E sa na dua na Daunifika Levu ka i tutu vaka-Matanitu.

(2) Na i tukutuku vakailavo ni Matanitu e Viti, na Mataveilewai kece, ko ira kece na daunivakatulewa kei ira kece na vakailesilesi vakamatariitu, e na dau vakadikeva ka vola I tukutukutaka na Daunifika Levu ni Matanitu, e na i naki oqori na Daunifika Levu ni Matanitu se dua ga e sa digitaka, sa na tu vua na galala me na rawa ni na vakadikeva na i vola tukutuku kece, ni lavo se dua ga na i yau ni matanitu ka tu e na nona ruku ni lewa na vakailesilesi liu.

Vakavo kevaka e dua na mata i soqosoqo e sa vauci vakalawa, na i tukutuku vakailavo ni mata i soqosoqo ko ya e na vakadikevi ka vakaraitaki vua e dua ka sa vakaturi oti tu.

(3) E na qai vakauta na Daunifika Levu ni matanitu na nona i vola tukutuku kivua na Minisita ni Lavo ka na qai vakaraitaka na Minisita kivei rau na Vale e rua e na Palimedi.

(4) E na nona kaukauwa vakacakacaka na Daunifika Levu ni matanitu e na ruku ni Yavu ni Vakatulewa oqo, e na sega ni vakarorogo se vakaroti mai vua e dua tale se i tini ni lewa.

149.-(1) E na Yavu ni Vakatulewa oqo, vakavo ga kevaka e ganita me veisau na kena i balebale –

"Bose Levu Vakaturaga" sa kena i balebale na Bose Levu Vakaturaga ka yavutaki e na ruku ni tikina e 3 e na Lawa i Taukei (Fijian Affairs Act).

"Lawa ni Veivunauci" sa kena i balebale na lawa ka baleta na veivunauci e na dua na Tabana ni Veitagomaki;

"Tabana ni Veitaqomaki" sa kena i balebale –

a] na Mataivalu e Wai, Mataivalu e Vanua se Mataivalu e Macawa;

b] na Mataivalu ni Republic e Viti;

d] na Ovisa ni Vale ni Veivesu

e] Boko Buka, Dauraikau ka tauyavutaki e na vuku ni dua na Lawa e Viti;

"Viti" sa kena i balebale, na veivanua ka, ni sa bera na i ka 10 ni Okotova 1970 ka okati tu e na Koloni ko Viti ka wili kina e dua tale na vanua ka vakadonuya na Palimedi me wili e Viti.

"Yabaki Vakailavo" sa kena i balebale na loma ni tinikarua na vula ka mai cava e na i ka 31 ni Tiseba e na veiyabaki se dua tale na siga me vaka na lewa ni Palimedi;

"Na i vola tabaki vakamatanitu" sa kena i balebale na i vola ni Matanitu e Viti ka dau tabaki ka wili kina e so tale na i tukutuku ka dau tabaki vata kei na so na ka e dau tabaki vakatotolo;

"Na Matanitu" sa kena I balebale na Matanitu e Viti.

"Na i tutu Levu ni Mataveilewai" sa kena i balebale na i tutu ni Turaganilewa ni Mataveilewai, ka tu kina na kaukauwa ka sega ni yalani e na veilewai ni cala kei na veiletitaki yau se dua na Mataveilewai ka tu kina na kaukauwa me rogoca na kerekere me rogoci tale na nona veilewai mai na Mataveilewai oqori;

"Vale ni Palimedi" sa kena i balebale na Bose Lawa se Seneti, koya vei rau ka ganita na tikini Lawa ko ya;

"Turaganilewa" sa kena i balebale na Turaganilewa ni Mataveilewai Levu, Mataveilewai Torocake, kei na Mataveilewai Cecere;

"Tikotiko ni Veiliutaki" sa kena i balebale na Matabose ni Yanuyanu ko Rotuma, e dua na Matabose ni veikoro lelevu se na Matabose ni yasana ka wili kina na vei matabose ka vakadonuya na Palimedi;

"Vakailesilesi ni Matanitu Vakaitikotiko" sa kena i balebale e dua ka taura tu se taura tu vakawawa e dua na i tutu ni dua tale na i vakailesilesi;

"Vosa Bubului" sa wili kina na veivakadeitaki;

"Vosa Bubului me dina" sa kena i balebale na vosa bubului me dina me vaka ka sa tabaki koto e na Kena i Kuri 1 e na Yavu ni Vakatulewa oqo;

"Palimedi" sa kena i balebale na Palimedi ka tauyavutaki e na Yavu ni Vakatulewa oqo;

"Tabacakacaka vaka-Ovisa" sa kena i balebale na Tabacakacaka vaka-Ovisa ka wili kina na vei-Tabacakacaka vaka-Ovisa ka tauyavutaki me vaka na lewa ni Palimedi;

"Na Peresitedi" sa kena i balebale na Peresitedi ka i Liuliu Levu ni Mataivalu e Viti;

"Lewa" sa kena i balebale lewai vakawawa:

a] e na dua na ka, ka lewa na Palimedi ni kena i balebale e lewai vakalawa mai na Palimedi; kei

b] e na dua na ka ka lewai mai vua e dua se i tini ni lewa, kena i balebale e lewai mai na dua na i vakaro ka vakarota e dua se ko koya na i tini ni lewa oqori;

"Tutu Vakamatanitu" sa kena i balebale mevala e virikotori tu e na tikina ka tarava, e dua na i tutu saumi e na Matanitu;

"Cakacaka Vakamatanitu" sa kena i balebale e dua e taura tu se taura tu vakawawa e dua na i tutu vakamatanitu;

"Tabacakacaka Vakamatanitu" sa kena i balebale na Cakacaka vaka-Matanitu, vaka-Mataivalu se sega, me baleta na Matanitu ko Viti;

"Gauna ni Bose" sa kena i balebale me baleta na Palimedi, na dabe ni Matabose me vakatekivu e na i matai ni gauna e bose kina ni sa taurivaki na Yavu ni Vakatulewa oqo se ni oti na kena vakarubeci se bokoci na Palimedi e na dua ga na gauna ka yacova na kena rube se bokoci ka sega tale ni rube;

"Dabe" sa kena i balebale, me baleta na Vale ni Bose Lawa, na gauna ka bose tiko kina na Bose Lawa me sega ni cegu ka wili talega kina e dua na gauna e dabe kina vaka-Komiti na Vale ni Bose;

"Na Sipika" sa kena i balebale na Sipika ni Bose Lawa;

"Vanua" sa kena i balebale na Republic e Viti;

"Mataveilewai e ra" sa kena i balebale e dua na Mataveilewai vakalawa ka tauyavutaki me baleti Viti ka sega ni okati eke na Mataveilewai Levu, Mataveilewai Torocake, Mataveilewai Cecere, se dua tale na Mataveilewai ka tauyavutaka e dua na Lawa ni Veivunauci;

"Vola ni Kawa Bula" sa kena i balebale i vola ni yaca e baleti ira na i Taukei ni qele e na kaukauwa ni Lawa ni Qele'ni Taukei.

(2) Vakavo ke tukuna vakakina e na Yavu ni Vakatulewa oqo na lawa ni vakavakadewa e Viti, sa na vakayagataki, me baleta na i balebale, ka rawa ni vukici vakalailai ga e na Yavu ni Vakatulewa oqo, ka kevaka e sega ni ganita oqori me vaka na i balebale ni lawa vakadonui ni Palimedi.

Na kena tukuni eke na i tutu vakamatanitu

150.-(1) E na Yavu ni Vakatulewa oqo, na vosa "tutu vaka-Matanitu" sa na tauri me –

a] wili kina e dua na i tutu vaka-Turaganilewa ni Mataveilewai Levu, Mataveilewai Torocake, se na Mataveilewai Cecere kei na dua na i tutu ni dua tale na Mataveilewai e Viti vakavo ke vakaraitaki ni sega ni vakakina;

b] me sega ni okati kina –

i] na i tutu ni dua na Minisita se i Vukevuke ni Minisita, Liuliu ni To ni Veisaqa, Sipika, Sosomi ni Sipika, se Lewe ni Bose Lawa, se Peresitedi, Vukevuke ni Peresitedi, se lewe ni Seneti;

ii] na i tutu ni Liuliu ni Mataivalu e Viti;

iii] na i tutu vaka-Mata ki na dua na Matabose ka tauyavutaki e na Yavu ni Vakatulewa oqo; se

iv] vakavo kevaka e tukuni vakakina, na i tutu ni dua na Mata ki na dua na Matabose, se Komiti, se dua tale na Matabose e tautauvata ko ya (se tauyavutaka vakalawa se sega) ka tauyavutaka e na dua tale na lawa.

E na vuku ni Yavu ni Vakatulewa oqo sa na sega ni okati me taura tu e dua na i tutu vakamatanitu se na i tutu e na Matabose Vakaitikotiko, e na i ulubale wale ga ni sa taura ko koya na peniseni se dua tale na i lavo me baleta na nona cakacaka e na Matanitu se na Matanitu vakaitikotiko.

Veilesi ki na so na i tutu me vakayabaki na kena dede

151.-(1) E sa na vakatarai vakalawa ke sa tu vua e dua na kila me digitaki ki na dua na i tutu ka baleta na tikina oqo kei na kena dede me kakua ni lailai sobu mai na 4 na yabaki ka sega ni cava ni oti na siga e yacova kina na yabaki ni nona peniseni ka baleta na i tutu oqori, ka tukuni tu e na i vakarau ni veidigitaki kei na tikina me baleta na Yavu ni Vakatulewa oqo, sa na okati kina e dua ke sa digitaki kevaka e na qai yacova na yabaki ni vakacegu ni tutu ko ya e na siga ka mai cava kina na yabaki vakacakacaka ko ya.

(2) Na tikina oqo e okati kina na i tutu ni dua na Turaganilewa ni Mataveilewai Levu, na i Liuliu ni Veidigidigi, Liuliu ni Veibeitaki kei na Daunifika Levu ni Matanitu.

(3) E na tikina oqo "Yabaki ni Vakacegu" e kena i balebale, me baleta e dua na i tutu, na yabaki ka yacova e dua ka taura tu na i tutu oqori ka sa na gadrevi e na Yavu ni Vakatulewa oqo me vakacegu mai na i tutu oqori.

Na kaukauwa ni veilesi kei na i lesilesi vakatawa

152.-(1) E na kena tukuni e na Yavu ni Vakatulewa oqo na kaukauwa ni veilesi ki na dua na i tutu vakamatanitu sa okati kina na kaukauwa ni veilesi e na kena toroi cake na i tutu se veilesi e na i tutu ko ya kei na kaukauwa ni digitaki ni vakailesilesi vakatawa e na gauna ka lala kina na i tutu ko ya se na gauna sa sega ni vakayacora rawa kina na nona i tavi ko koya ka nona na i tutu ko ya.

(2) E na Yavu ni Vakatulewa oqo, vakavo ke sega ni vakakina, na kena tukuni ni ko koya ka nona na i tutu ko ya e na yaca buli ni nona i tutu sa na tauri me wili kina ko koya ka taura tiko vakawawa se vakayacora tiko na cakacaka ko ya.

(3) E tiko na kaukauwa ka solia na Yavu ni Vakatulewa oqo vua e dua se i tini ni lewa me digitaka e dua me taura vakawawa se vakayacora na i tavi ni tutu oqori kevaka sa sega ni vakayacora rawa ko koya na nona i tavi sa na sega ni tarogi lesu na veidigitaki oqori e na i ulubale ni ko koya e na nona i tutu oqori e a sa sega ni vakayacora rawa na nona i tavi.

Veilesi tale kei na vakavoui ni Lesilesi

153.-(1) Kevaka e dua e sa vakalala na nona i tutu ka tauyavutaki e na Yavu ni Vakatulewa oqo, e sa na rawa ke tiko vua na kila vakacakacaka me digitaki tale me taura na i tutu oqori me vaka e virikotori tiko e na Yavu ni Vakatulewa oqo.

(2) E na kaukauwa e solia na Yavu ni Vakatulewa oqo vua e dua me veilesi, sa rawa ni digitaki e dua veitalia ga ke sa taura tu e dua tale na i tutu oqori, e na gauna ni nona gade ni bera na nona vakacegu; ia kevaka e rua se sivia era sa taura tu na i. tutu oqori e na kena vakamuri na tikina lailai oqo, e na vuku ni dua na i tavi ka soli vei koya ka taura tu na i tutu oqori, ko koya ka qai digitaki e muri sa na okati me nona duadua ga na i tutu.

Vakacegu mai na i tutu

154.-(1) A kena tukuni e na Yavu ni Vakatulewa oqo na kaukauwa ni nona vakacegui e dua na vakailesilesi vakamatanitu mai na nona i tutu, e sa na tauri me wili kina na kaukauwa e soli vakalawa me vinakati se vakatarai koya ko ya me vakacegu mai na cakacaka vakamatanitu kei na kaukauwa se dodonu me tamusuki e dua na veiyalayalati ka cakacaka kina vakamatanitu kei na kena lewai me vakavoui na veiyalayalati oqori, se sega:

Vakavo wale ga–

a] ke sega na ka e na tikina lailai oqo me wiliki me solia vua e dua se i tini ni lewa na kaukauwa me vakarota e dua na Turaganilewa ni Mataveilewai Levu, Mataveilewai Torocake kei na Mataveilewai Cecere na Ombudsman, na i Liuliu ni Veidigidigi, na i Liuliu ni Veibeitaki se na Daunifika Levu ni Matanitu, me vakacegu mai na cakacaka vaka- Matanitu.

b] ke dua na kaukauwa e soli vakalawa me vakatara e dua se i tini ni lewa me vakacegu mai na cakacaka vakamatanitu, e na ka e baleta e dua na vakailesilesi sa cavuti oti se ko koya na vakailesilesi ka vakacegui mai na nona i tutu mai vua na i tini ni lewa ka sega ni Matabose tauyavutaki e na Yavu ni Vakatulewa oqo, nona na Matabose ka, kevaka sa vakacegui na vakailesilesi, o koya na Matabose ka nona me baleta na nona peniseni na vakailesilesi e na tikina 133(4) e na Yavu ni Vakatulewa oqo.

(2) E dua na tikina e na Yavu ni vakatulewa oqo ka solia vua e dua se i tini ni lewa na kaukauwa me vakaceguya e dua na vakailesilesi vakamatanitu mai na nona i tutu sa na veitalia ga na kaukauwa ka nei koya oqori se i tini ni lewa me bokoca na i tutu se ki na dua na lawa ka solia na veivakacegui vei ira na vakailesilesi vakamatanitu se dua na i wasewase ni cakacaka vakamatanitu e na gauna sa yacova kina na yabaki ka tukuni e na lewa oqori.

155. E dua ka sa digitaki e na dua na i tutu e tauyavutaki e na Yavu ni Vakatulewa oqo, sa na rawa ni vakacegu e na nona vola e ligana, ka vakauta vei koya se i tini ni lewa ka digitaki koya; ka sa na vakacegu ko koya, ka vakatekivu, ia na i tutu e sa na vakalalai –

a] e na dua na gauna se dua na siga (kevaka e dua) e sa volai vakaivola; se

b] ni sa:tauri na i vola mai vei koya se i tini ni lewa ka vakau kina na i vola se e dua tale sa digitaka ko koya se na i tini ni lewa me taura na i vola, o koya ga ka yaco e muri vei rau.

Na i balebale ni "Taukei", "Rotuma" kei na "Idia"

156. E na Yavu ni Vakatulewa oqo–

a] e sa na okati e dua me i Taukei kevaka e Taukei, ka sa volai tu se rawa ni volai e na Vola ni Kawa Bula ko tamana se dua vei ira na tukana ka rau Taukei ruarua na nona i tubutubu, ka okati tale ga ko ira era volai tu se rawa ni volai e na Vola ni Kawa Bula e na vuku ni nodra i tovo vakavanua kei na i vakavuvuli;

E na vakatau e na kena tabaki se rawa ni tabaki na yaca e na i Vola ni Kawa Bula e na veivakadeitaki ni Tabana ni Veitarogi Vanua ka sa nona na i otioti ni lewa.

b] sa na okati e dua me kai Rotuma kevaka, ka na sega ni okati me vakakina vakavo ga, e kawa vaka-Rotuma, kevaka e kawa mai vei tamana se tinana; na nona rawa ni volai na yacana e na ruku ni tikina lailai oqo sa na lewai se vakadeitaka ko koya ga vei rau e baleta, mai na Matabose ni Yanuyanu ko Rotuma.

c] sa na okati e dua me kai Idia kevaka, ka sa sega ni okati me vakakina vakavo ga ko tamana se dua vei rau nona i tubutubu tagane se kevaka erau kai Idia na nona i tubutubu, ia kevaka e sega ni kilai rawa na tamana e dua na kawa tagane vei koya ko ya, sa na vaqarai lesu ki na kawa nei tinana.

Vakayacori ni tavi ni Matabose kei na Veivaqaqai

157.-(1) E dua na Matabose tauyavutaki e na Yavu ni Vakatulewa oqo, sa na rawa me bulia na lawa na kena vakayacori kei na kena cicivaka na cakacaka ni Matabose e na Yavu ni Vakatulewa oqo.

(2) Na lewa ni dua na Matabose e sa na vinakati kina na nodra veivakadonui e lewe levu na lewe ni bose, vakamuria na ka sa tukuni oti, na Matabose sa na bose veitalia ga na nona yali e dua na mata:

Vakavo ga ni kevaka e na dua na gauna ka tauri kina na nodra i digidigi ka sa mai tautauvata tu na i wiliwili ni digidigi, sa tu vua na i Liuliu ni Bose na dodonu me digidigi tale ka sa na vakayacora vakakina ko koya.

(3) Me vaka sa tukuni e na tikina oqo, na vei matabose yadua sa na vakadavora na i vakarau ni nona vakayaco bose.

(4) E na nona vakayacora na nona i tavi e na Yavu ni Vakatulewa oqo, sa na sega ni dua na Matabose me na vakarorogo ki na nona i vakasala e dua se i tini ni lewa, vakavo ga ke sa tukuni tu e na ruku ni Yavu ni Vakatulewa oqo.

(5) E na i kuri ni tavi ka soli vua e na Yavu ni Vakatulewa oqo, sa na tu e na veimatabose na kaukauwa kei na i tavi (ke dua) e sa virikotori.

(6) Na vakabau ni veika kece vakacakacaka e na dua na Matabose oqori sa na vakabau veitalia ke so na tamana e sega ni tu vei ira na dodonu era vakaitavi e na veivosaki.

(7) Na tikina lailai (1), (2), (3) kei na (4) e na tikina oqo sa na vakayagataki e na dua na mataveivaqaqai ka tauyavutaki e na vuku ni tikina 15(4), 17(1); 35, 37, 109(3), 130(3) kei na 131(5) e na Yavu ni Vakatulewa oqo me vaka e vakayagataki e na dua na Matabose ka tauyavutaki e na Yavu ni Vakatulewa oqo, kei na Mataveivaqaqai vakaoqo e sa na tu vua na kaukauwa ni Mataveilewai Levu me baleta na yaco mai kei na nodra vakatarogi na i vakadinadina (wili eke na kena vakayacori na vosa bubului kei na nodra vakatarogi na i vakadinadina mai vanua tani) kei na kena kau mai na vei vola vakadinadina.

Sega ni dua na ka me tarova na kaukauwa ni Mataveilewai

158. E sega na tikina e na Yavu ni Vakatulewa oqo se i tini ni lewa me sega ni will kina na nona i vakasala se kena lewai e dua tale na tamata se i tini ni lewa e na kena vakayacori e dua na i tavi e na ruku ni Yavu ni Vakatulewa oqo me tauri me tarova e dua na Mataveilewai e na nona vakayacora na nona kaukauwa me baleta e dua na vakatataro se dua, se i tini ni lewa sa vakayacora na i tavi oqori me vaka na Yavu ni Vakatulewa oqo, se dua tale na lawa se me kakua ni vakayacora na i tavi ko ya.

Na kaukauwa me veisautaka se bokoca na i Vola Sui Vakalawa

159. Ke solia e dua na kaukauwa na Yavu ni Vakatulewa oqo me cakava e dua na i vakaro raraba, ota, na lawa kei na lawa lailai, se me solia e dua na i vakaro, na kaukauwa oqori sa na tauri me okati kina, ke dau vakayacori vakakina me veisautaka se bokoca na i vakaro vakalawa, ota, lawa, lawa lailai se i vakaro.

160. Ke dua na lewenivanua se i tini ni lewa ka sega ni Peresitedi e vakaroti e na Yavu ni. Vakatulewa oqo me vakayacora e dua na i tavi ni oti na nona veirogorogoci kei na dua tale se i tini ni lewa, sa na sega ni dodonu vei koya se i tini ni lewa oqori me vakayacora na i tavi me vaka na nona i vakasala vei koya se i tini ni lewa ko ya.

Dikevi ni Yavu ni Vakatulewa

161. E na vuku ni veika e sa vakaturi oqo, e sa dodonu me dikevi lesu na Yavu ni Vakatulewa ni oti e dua na gauna, ia ni bera ni oti e vitu na yabaki mai na gauna e kacivaki kina na Yavu ni Vakatulewa oqo. Oti ko ya e sa na qai dikevi lesu e na vei ya tini na yabaki.

NA KAUKAUKA ME SAQATA VAKATABAKIDUA NA I NAKI CA KEI NA KAUKAUWA E NA GAUNIA NI TIKO LEQA

Na lawa vakatabakidua ni Palimedi

162.-(1) Kevaka e dua na lawa ni Palimedi e tukuna ni dua na ka e sa vakayacori se era veivakarerei e dua na i wiliwili levu ni tamata, e Viti se mai na taudaku kei Viti–

(a) me vakavuna, se me vakavuna e dua na i wiliwili levu ni lewenivanua me ra rere, me vakavuna na veicati me sagati ira e so na tamata se i yau;

(b) me vakavureya na duidui yalo me saqata na Peresitedi se Matanitu;

(c) me vakauqeta na veimaliwai ca kei na veivala e na kedra maliwa na veimata tamata se vei ira tale e so na lewenivanua ka na rawa me ra vakavu veivala;

(d) me vakavuna na veisautaki, vakavo walega na kena ka muri vakalawa e dua na ka me baleta na lawa sa virikotori tu; se

(e) ka sega ni taleitaka na veitagomaki e Viti,

ke dua na tiki ni lawa e vakarautaki me tarova se sabaya na i vakarau ko ya sa na dodonu me kakua ni wiliki ke sega ni salavata kei na dua na tikina e na wase II, se sega ni wili kina na tikina oqo, sa tiko e na taudaku ni kaukauwa ni Palimedi.

(2) E dua na lawa ka tiko kina na ka e tukuni me vaka e vakaraitaki e na tikina lailai (1), sa na bokoci sara ga, ke sa sega na kena yaga kevaka sa vakadonuya e dua na mosoni na Palimedi me vakasuka na lawa oqori, me kakua ni vakatabakidua ki na dua na ka, ka sa vakayacori oti se vinaka cake se na kaukauwa ni Palimedi me bulia e dua na lawa vou e na tikina oqo.

Kaukauwa ni gauna ni tiko leqa

163.-(1) Kevaka sa kila na Peresitedi ni sa tiko e dua na tiko leqa levu ka na rawa me vakaleqa na taqomaki, se bula vakailavo e Viti, sa na solia na i vakaro ni tiko leqa.

(2) Kevaka sa soli na i vakaro ni Tiko Leqa e na gauna e rube tu kina na Palimedi, sa na kaciva na Peresitedi na Palimedi e na dua na gauna e ganita ka me yacova na gauna e sa dabe kina na Palimedi, vakaraitaka raraba na i vakaro ka tiko kina na kaukauwa vakalawa, kevaka sa duavata me vakayacori sara vakatotolo.

(3) Na i Vakaro ni Tiko Leqa kei na dua na i vakaro ka vakaraitaki raraba e na tikina lailai (2) e na tikina oqo sa na, ke sa sega soti ni bokoca na Peresitedi, sa na oti na kena kaukauwa.

(a) ni sa oti e ono na vula mai na gauna a buli taumada kina vakavo ke sa vakadonui e dua na mosoni e na Bose Lawa; se

(b) kevaka sa vakadonuya e dua na mosoni na Bose Lawa me vakasuka na kena kacivaka raraba se i vakaro,

me kakua ni vakatabakidua kina e dua na ka a sa vakayacori oti ni vinaka cake se ki na kaukauwa ni Peresitedi me solia e dua na i vakaro raraba e na ruku ni tikina lailai (1) se kacivaka raraba e dua na i vakaro e na ruku ni tikina lailai (2) e na tikina oqo.

(4) Sa vakadonuya e dua na mosoni ni Bose Lawa e na i naki ni kena vakadonui na i Vakaro raraba ni Tiko Leqa se dua tale na i vakaro kacivaki e na ruku ni tikina lailai (2) ni tikina oqo sa na tu na kena kaukauwa me kakua ni sivia e ono na vula me vaka sa virikotori kina:

Ia na veivakadonui sa na rawa ni sudra e na gauna ga e gadrevi kina ka me vakadonui vaka-Bole, ia na kedra dau tosoi me kakua ni dau sivia e vula ya ono mai na siga ka vakadonui kina vaka-Bose.

(5) E sega ni dua na tiki ni lawa me vakaraitaki raraba e na tikina oqo, e na sega ni dua na tiki ni Lawa ni Palimedi ka sa vakadonui e na gauna ni Vakaro ni Tiko Leqa e sa vakayacori tiko ka vakaraitaka na lawa ka sa yaco ki na Palimedi e sa vinakati e na i ulubale ni kena vakabau e na vuku ni kena sega ni veisotari kei na dua na tiki ni Yavu ni Vakatulewa oqo.

(6) Ni sa oti e ono na vula mai na siga ka kacivaki taumada kina na i vakaro ni Tiko Leqa ka sa mai oti na kena kaukauwa vakalawa ke qai dua na lawa ka mai buli me vakamuria na i Vakaro ni Tiko Leqa, sa na sega ni rawa oqori kevaka e volai me baleta na tikina oqo, ke dua na lawa e buli e na gauna e taurivaki tiko king na i Vakaro ni Tiko Leqa, ke sa bera ni oti na kena kaukauwa sa na muduki na kena kaukauwa, vakavo ga na ka e caka se sega ni caka ni bera na kena mai muduki.

Vagalalataki ni lewe ni Mataivalu ni Viti
(Ka Okati Kina na Mataivalu e Wai) na Tabana ni Ovisa kei na Tabana ni Vale ni Veivesu kei na vei Tabana Tale e so

164.-(1) E sa na vagalalataki mai na veilewai ko koya na i Liuliu ni Mataivalu ka vuaviritaka na Matanitu e Viti e na i ka tinika-va ni vula o me, 1987, kei na i ka ruasagavulu ka lima ni vula ko Sepiteba, 1987 me baleta e dua na cala e na ruku ni lawa ni veitotogitaki (Penal Code) se na kena voroki e dua na lawa e Viti kei na veika me baleta na kena vakacacani na i yau se vakamavoataki e dua ka vakavu mai na vuaviri e rua, ka na sega ni vakayacora na Mataveilewai e dua na cakacaka se vakatauca e dua na nanuma se solia e dua na i wali se veivuke e na dua na veilewai e caka me baleti koya.

(2) E sa na vagalalataki mai na veilewai ko ira na lewe ni Mataivalu ni Viti (wili kina na Mataivalu e Wai) na Tabana ni Ovisa kei na Tabana ni Vale ni Veivesu ka ra vakaraitaka na nodra dina vua na i Liuliu ni Vuaviri e na rua na vuaviri vakamataivalu ka tukuni tiko e na tikina lailai (1) ni tikina oqo ka yacova na i ka lima ni Tiseba, 1987, ka ra vakamuria na lewa kei na i vakaro ni Matanitu Vakaivalu e Viti ka tauyavutaka na i Liuliu ni Vuaviri, me baleta e dua na cala ka vakayacori e na ruku ni Lawa ni Veitotogitaki (Penal Code) se na voroki ni dua na lawa e Viti kei na ka e baleta na vakacacani ni yau se vakamavoataki e dua ka vakavu mai na rua na vuaviri vakamataivalu, ka na sega ni rawa vua na Mataveilewai me vakataulewa se vakarota. se solia e dua na i wali se veivuke e na dua na veilewai me baleti ira oqo.

(3) E sa na vagalalataki mai na veilewai e dua ka cakacaka e na ruku ni lewa ni dua na lewe ni Mataivalu ni Viti (ka wili kina na Mataivalu e Wai) Tabana ni Ovisa kei na Tabana ni Vale ni Veivesu me baleta e dua na cala e na ruku ni Lawa ni Veitotogitaki (Penal Code) se na kena voroki e dua na lawa e Viti kei na ka e baleta na vakacacani ni yau se vakamavoataki e dua ka vakavu mai na nona cakacaka ka na sega ni rawa vua e dua na Mataveilewai me vakataulewa se vakarota, se solia e dua na i wali se veivuke e na dua na veilewai e cake me baleti koya.

(4) Me i wali ni vakatitiga–

a] E na sega ni rawa vua e dua na Mataveilewai me vakataulewa se vakarota, se solia e dua na i wali se veivuke e na kena veilewaitaki; veitalia ke cala vakalawa se sega ko ira na lewe ni Mataivalu ni Viti (wili kina na Mataivalu e Wai) Tabana ni ovisa kei na Tabana ni Vale ni Veivesu se dua ka cakacaka e na ruku ni veitabana oqo me baleta na vakacacani ni yau se vakamavoataki e dua ka vakavu mai na rua na vuaviri vakaivalu ka yacova na i ka lima ni Tiseba, 1987.

b] E na sega ni sauma vakailavo na Matanitu vua e dua ka vakacacani na nona i yau se vakamavoataki, ka vakavu mai na dua na i vakarau ka ra vakayacora ko ira e soli vei ira na veivagalalataki me vaka e volai e na.ruku ni tikina oqo.

(5) E na sega ni dikeva tale se veisautaka na tikina oqo na Palimedi.

MALIWA NI GAUNA NI VEISAU

Ko ira ka vakailesilesi tiko e na gauna oqo

165.-(1) Ko ira kece na vakailesilesi ni bera ni taurivaki na Yavu ni Vakatulewa oqo, era taura tu se taura vakatawa e dua na i tutu vakamatanitu sa na tomana tiko ga na nona taura tu se taura vakatawa na nona i tutu me vaka ga a digitaki kina e na ruku ni tiki ni Yavu ni Vakatulewa oqo.

(2) E na sega ni dua na ka e na tikina lailai (1) ni tikina oqo sa na vakatarai se vakatabui me vaka e virikotori e na Yavu ni Vakatulewa oqo se dua tale na lawa e na kena digitaki e dua ki na dua na i tutu vakamatanitu.

166.-(1) Me vaka na tikina oqo, na i yau kece ni sa bera ni taurivaki na Yavu ni Vakatulewa oqo ka taukena to na Marama Bale na Ranadi e.na dodonu ni Matanitu e Viti se Matanitu ni Matanitu Vakaivalu ko Viti sa na taukena na Matanitu.

(2) Na qele kece e Viti ka tu ni bera ni taurivaki na Yavu ni Vakatulewa oqo ka taukena tu na Marama Bale na Ranadi e na dodonu ni Matanitu e Viti se Matanitu ni Matanitu Vakaivalu e Viti sa na taukena na Matanitu.

(3) Ke dua na i yau a tu ni bera ni taurivaki na Yavu ni Vakatulewa oqo a sa dodonu me tokitaki vua na Marama Bale na Ranadi e na dodonu ni Matanitu e Viti se Matanitu ni Matanitu Vakaivalu sa na tokitaki ga vua na Matanitu.

Na dodonu, na veika,me saumi kei na veika,me qaravi

167.-(1) Na dodonu kece, veika me saumi kei na veika me qarava na Marama Bale na Ranadi e na dodonu ni Matanitu e Viti se na Matanitu ni Matanitu Vakaivalu ni sa oti na kena taurivaki na Yavu ni Vakatulewa oqo e sa na taukena kece na Matanitu.

(2) E na tikina oqo, na dodonu, veika me saumi kei na veika me qaravi e wili kina na dodonu ni veivosoti kei na dodonu, veika,me saumi se veika me qaravi ke a vu mai na konitaraki se dua tale na ka, ka sega ni dodonu ka tukuni e na tikina e 166.

Na lawa ka taurivaki tiko oqo

168. Me vaka na tikina oqo, na lawa kece ka vakayagataki tiko sa na vakayagataki tikoga e na gauna sa taurivaki kina na Yavu ni Vakatulewa oqo kei na lawa kece ka se bera ni vakayagataki e na gauna e tekivu taurivaki kina na Yavu ni Vakatulewa oqo, me vaka sa tukuni oti, me sa na vakayagataki, ia na lawa kece oqori me vaka sa tukuni e na tikina oqo, sa na kena i balebale e na i tekivu ni Yavu ni Vakatulewa oqo kei na kena veisau lalai, raici me ganita, kena dodonu kei na kena e sega ni dodonu ka rawa me kauti ira mai me veisotari kei na Yavu ni Vakatulewa oqo.

VOSA BUBULUl KEI NA VEIVAKADEITAKI

VOSA BUBULUI SE VEIVAKADEITAKI NI YALO DINA

Ko i au ........................au sa vosa bubului (se vakadeitaka) nu’u na dau vakamuria ka dau dina e na noqu I tavi ki Viti kei ira na lewena me vaka na lawa. Me vukei au kina na Kalou. (Me Kakua ni vakayagataki e na vosa ni vei vakadeitaki).

VOSA BUBULUI SE VEIVAKADEITAKI NI VAKAYACORI NA CAKACAKA

Ko i au.................................Au sa vosa bubului (se vakadeitaka) ni’u na dau Qaravi ira vakaidina na lewenivanua kei na vanua ko Viti. Me vukei au kina na Kalou (Me kakua ni vakayagataki e na vosa ni veivakadeitaki).

VOSA BUBULUI SE VEIVAKADEITAKI NI VAKAYACORI NA CAKACAKA VAKA-PARAIMINISITA, VUNILAWA SE DUA, NA MINISITA SE I VUKEVUKE NI MINISITA

Ko i au ......................................ka'u sa digitaki me'u Paraiminisita/Vunilawa/Minisita/Vukevuke ni Minisita au sa vosa bubului (se vakadeitaka) ni’u na dau vakayacora vakavinaka, e na veigauna kece sara e vinakati kina, solia vakarawarawa na noqu i vakavuvuli kei na noqu i vakasala vua na Peresitedi (se dua tale ka vakatawana tiko,na i tutu ko ya) e na kena cicivaki vakavinaka na vanua raraba e Viti, ka'u sa vosa bubuluitaka tale ga (se vakadeitaka) ni’u na saga me'u vakaraitaka vua e dua na i vakavuvuli, i vakasala, nanuma se na nona i digidigi e dua na Minisita ka'u na dau saga, vakavo walega e na veivakadonui ni Bose Yaco me yacova na tikina e ganita me baleta na cicivaki vakavinaka ni Matanitu e Viti, vakadodonu se sega ni vakaraitaka na bisinisi se ka e veivosakitaki e na Bose Yaco se na i vakarau se vei ka e volai vakaivola vei au e na noqu i tutu vaka-Paraiminisita/Vunilawa/Minisita/Vukevuke ni Minisita se dua na ka au sa mai kila e na noqu i tutu ka'u sa tukuna oti ka e na veika kece au na dau dina ka dodonu e na noqu i tavi vaka-Paraiminisita/Vunilawa/Minisita/Vukevuke ni Minisita. Me vukei au kina na Kalou. (Me kakua ni vakayagataki e na vosa ni veivakadeitaki).

VOSA BUBULUI KEI NA VAKADEITAKI NI MATAVEILEWAI

Ko i au................................ au sa vosa bubului (se vakadeitaka) ni’u na cakacaka vakavinaka ka dina e na vuku i Viti kei ira na kena i taukei e na i tutu ni Navosavakadua/Turaganilewa ni Mataveilewai Levu/Turaganilewa ni Mataveilewai Torocake/Turaganilewa ni Mataveilewai Cecere. Au na dau vakaliuca.na Yavu ni Vakatulewa kei na lawa ka'u na dau vaka vinaka vei ira kece me vaka na lawa e Viti ka'u na sega ni rere se veitotaki, lomana e dua se yalovuvu vua e dua tale me vukei au kina na Kalou. (Me kakua ni vakayagataki e na vosa ni veivakadeitaki).

NA I TUTU KA OKATI E NA TIKINA 124

Mataveivaqaqai ni Qele kei na Qoliqoli
Vunivola Levu ni Mataveilewai Levu
Vukevuke ni Vunivola Levu ni Mataveilewai Levu
Vukevuke ni Vunivola ni MataVeilewai Levu
Turaganilewa Levu
Turaganilewa Kalasi Dua
Turaganilewa Kalasi Rua
Turaganilewa Kalasi Tolu
Vunivola Tudei ni Tabana ni Lawa
Na Matai ni Daunivakasala vakalawa e na Palimedi
Vukevuke ni Vunivola Tudei ni Tabana ni Lawa
Na Matai ni Daunivakasala Vakalawa e na Palemedi
Loya levu ni Matanitu
Daunivakasala Levu Vakalawa
Dainivakasala Vakalawa ka Tarava
Daunivakasala Vakalawa vei ira na lewenivanua
Daunivakasala Vakalawa Liu
Daunivakasala Vakalawa
Vunivola ni Mataveilewai
Vunivola Liu ni Veilewai
Vunivola ni Veilewai
Liuliu ni Tabana ka dau vakatulewa kei na kena votai ni yau taukeni vakadua
Liuliu ni Tabana ni Volai ni sucu, Mate kei na Vakawati
Liuliu ni Tabana ni i Vola ni Sui ni Qele
Vukevuke ni Tabana ka dau taura tu vakawawa na i yau
Vukevuke liu ni Tabana ka dau Vakatulewa ki na kena votai ni Yau taukeni vakadua
Vukevuke ni Tabana ka dau Vakatulewa ki na kena votai ni Yau taukeni vakadua

Ba	3
Bua	2
Cakaudrove	3
Kadavu	2
Lau	3
Lomaiviti	2
Macuata	2
Nadroga/Navosa	2
Naitasiri	2
Namosi	2
Ra	2
Rewa	2
Serua	2
Tailevu	3

Fiji Consolidated Legislation

Na Yavu Ni Vakatulewa (Constitution - Fijian)