![]() |
[Home] [Databases] [WorldLII] [Search] [Help] [Feedback] [Report an error] [F.A.Q.] |
Pacific Judicial Development Program |
|
|
You are here: PacLII >> Pacific Judicial Development Program >> Benchbooks >> Samoa |
|
VAEGA VIII
TALOSAGA APILI
1. Aia Tatau e Talosaga ai Faasaga i se Faaiuga
Soo se
itu auai i soo se taualumaga e iai lana aia tatau e talosaga apili ai faasaga i
so'o se fa'aiuga tumau a le Faamasinoga, vagana ai mea
nei:
E leai se aia tatau e
talosaga apili ai faasaga:
• I
se poloaiga le tumau ua faia i lalo o ss49 po o le 50;
• I
se poloaiga mo tupe totogi i lalo ole s72(2);
• I
solitulafono i lalo o le s75;
• I se fa'aiuga ua faia i lalo ole s11(5) (c) o le Tulafono o Fono a Nu'u 1990.
Silasila i s76(2) ma le s11(6) Tulafono o Fono a Nu'u 1990
2. Pule a le Faamasinoga
2.1 Faatagaga
e Talosaga Apili ai
E mafai e le
Peresetene e se'ei toatasi ona tu'u atu se fa'atagaga po o le le tu'uina atu o
se fa'atagaga e talosaga apili
ai.
2.2 O
le Talosaga Apili
O le'a mafai e
le Faamasinoga ua fofogaina se talosaga apili ona:
• Faaleaoga
le talosaga apili;
• Talia
le talosaga apili;
• Fa'ataatia
ese pe suia le faaiuga tumau ua faasaga iai talosaga apili;
• Faia se poloaiga e faatatau i tupe totogi ua ia lagona ua talafeagai.
E ono mafai ona fa'aleaoga
e le Faamasinoga le talosaga apili i luga o le talosaga a soo se itu auai
pe'afai ua le fa'atinoina ma le sogasoga e le ua talosaga lana apili po o le le
o'o ane o le ua talosaga apili i le taimi tu'upoina mo le fofogaina o lana
talosaga apili.
3. Uiga o Faaiuga o Talosaga Apili
3.1 Faatagaga
e Talosaga Apili ai
Pe'afai ua le
taliaina le talosaga mo se faatagaga e talosaga apili ai, ua muta ai loa ma
taualumaga ma avea ai le uluai fa'aiuga a le Faamasinoga o le fa'aiuga
tumau.
E mafai e le Peresetene ona
faia se poloaiga faatatau i le totogi o le Faamasinoga po o tupe totogi i se itu
auai.
Pe'afai ua tu'u atu se
fa'atagaga e talosaga apili ai, e ono mafai e le Peresetene ona faia se poloaiga
e fa'ata'atia ese ai le uluai
fa'aiuga.
3.2 O
le Talosaga Apili
O le fa'aiuga a
le Faamasinoga ua fofogaina le talosaga apili e tumau ma o le muta'aga lea o
taualumaga.
4. Fa'atagaga e Talosaga Apili ai
4.1 Fa'agasologa
o le
Talosaga
Matafaioi
a le ua talosaga
O le ua talosaga
ia:
• fa'atoai
lana talosaga i totonu o le 21 aso mai le aso o le ulua'i fa'aiuga. Pe'afai ua
faataga e le Peresetene se taimi faaopoopo e faatoai ai se talosaga apili, e
tatau ona faia sea talosaga apili ia le sili atu ma le lua masina ina ua tuanai
le lauina o le uluai fa'aiuga;
• totogi
le totogi fuapauina faatasi ai ma le malu puipuia o le talosaga apili i le aso
ua faatoai ai le talosaga apili;
• tatau ona fa'aalia po o le talosaga apili o lo'o sailia ai se faatagaga e faasaga i le faaiuga atoa pe na o se vaega o le uluai faaiuga.
Matafaioi
a le Resitara
O le Resitara
e:
• na
te fa'ao'o atu i isi itu auai uma ata o le talosaga mo se faatagaga e talosaga
apili ai;
• na
te fa'aoo atu i le ua talosaga tali tetee faasaga i le talosaga mo se faatagaga
e talosaga apili ai;
• saunia ma fa'aoo atu i le Peresitene:
• se fa'amaumauga atoa o taualumaga na faa mafua mai ai le talosaga mo se faatagaga; ma
• molimau uma na tuuina mai i le uluai fofogaina e le Faamasinoga.
Matafaioi
a Itu auai ua Tetee
O itu auai
taitoatasi ua manatu e tetee atu i le talosaga mo se faatagaga e tatau ona
faatoai a latou tali i totonu o le 21 aso ina ua tuanai le aso na mauaina ai le
ata o le talosaga mo se faatagaga e apili
ai.
4.2 O
le Fofogaina
O le talosaga e
fofogaina e le Peresitene e seei
toatasi.
E faafofogaina itu auai
uma ma e ono mafai ona faia ni
lauga.
E le tatalaina atu
taualumaga i tagata lautele.
5. O le Talosaga Apili
O le
talosaga apili e fofogaina e se Faamasinoga e aofia ai le Peresitene ma ni
Faamasino se to'alua o le Faamasinoga o Fanua ma Suafa ina ua tuanai le tuuina
atu o le faatagaga e talosaga apili
ai.
O le'a iai i le Faamasinoga ua
fofogaina le talosaga apili malosiaga fa'a-le-tulafono uma o le Faamasinoga o
Fanua ma Suafa.
O apili ta'itasi
uma o le'a faia i le auala o le toe fofogaina:
• E
mafai e Faamasino ona fofoga po ua na o se vaega po o le uluai fa'aiuga atoa, e
faalagolago lava i le mea ua faatagaina i le talosaga mo se faatagaga e talosaga
apili ai;
• E mafai e Fa'amasino ona faatino la latou pule faa-faamasinoga i lenei mataupu.
O le faaiuga a le
Faamasinoga ua fofogaina le apili o le faaiuga tumau lea ma
taualoaina.
6. Mafuaaga o le Talosaga Apili
O le
faatagaga e talosaga apili ai e ono mafai ona faavaeina i se tasi o mafua'aga
nei:
• Ua
maua mai ni molimau patino fou talu mai le faamasinoga, ae sa le'i silafia
muamua e le ua talosaga, po o sa le ono mafai ona tuuina atu i le
suesuega;
• Ua
nofo sala le itu ua manumalo ona o se amioga sese faatatau i le suesuega, e pei
ona ua aafia ai le fa'aiuga o le faamasinoga;
• Ua
nofo sala se molimau ona o se amioga sese faatatau i le suesuega, e pei ona ua
aafia ai le faaiuga o le faamasinoga;
• Na
faia e se sui po o se ofisa o le Faamasinoga se sese po o na ia faia se amio
sese faatatau i le suesuega ma ua aafia ai le faaiuga o le
faamasinoga;
• Sa
leai se pule a le Faamasinoga na te faia ai le faaiuga tumau po o le
Poloaiga;
• Ua sese le faaiuga po o le Poloaiga i le tulaga faa-le-tulafono po o le tusa ai ma le aganuu ma le agaifanua;
• O le faaiuga po o le Poloaiga ua aliai manino lona fa'ataute'e i le mamafa o molimau na tuuina atu i le suesuega.
E ui lava i mafuaaga ua
ta'ua atu i luga, e ono le tatau le tuuina atu o se faatagaga e talosaga apili
ai, vagana ua manatu le Peresitene e faapea o se sese matuia po o le aveeseina o
le amio tonu na tupu.
Silasila i le s79